Przywidz — cmentarz ewangelicki

Przywidz — po niemiecku Mariensee — leży na Wyżynie Gdańskiej, nad jeziorem. Do 1920 roku należał do powiatu kartuskiego (Kreis Karthaus), a w latach 1920–1939 — do powiatu Danziger Höhe na terenie Wolnego Miasta Gdańska, wcielonego we wrześniu 1939 roku do Rzeszy.

Andrzej Tomczak, za Kujotem, zaznacza, że do czasów Reformacji istniał w Przywidzu kościół parafialny; w drugiej połowie XVI wieku wieś należała do parafii w Mierzeszynie. Najstarszy ślad tutejszego miejsca grzebalnego prowadzi na wzgórze nad jeziorem. Jakub Fankidejski, opisując utracone kościoły dzisiejszej diecezji chełmińskiej, przytoczył zeznanie złożone w 1622 roku przed sądem starogardzkim przez sześćdziesięcioletniego Szymona Przywidzkiego, dawnego posiadacza wsi: gdy w 1589 roku pan Linda kupił jej część, kościół był „już bardzo spróchniały i podupadły”, a wznieść go miał — jak świadek słyszał od ojca i starych ludzi — gdański mieszczanin Lickfeld. Świątynia stała wtedy „na pięknem wzgórzu, nad jeziorem krzewami dokoła zarosłem, gdzie później był cmentarz”.

Półtora wieku później to samo miejsce opisała wizytacja z lat 1765–1766: cmentarz przy ówczesnym kościele nie był jeszcze ogrodzony, a zmarłych chowano „na cmentarzu w środku wsi, na miejscu gdzie dawniej była świątynia”, również ogrodzonym jedynie wysadzonymi drzewami.

Luterański dziedzic postawił nowy zbór w innym miejscu, blisko zabudowań dworskich; przez całe XVII stulecie odprawiali w nim nabożeństwa niemieccy luteranie, a duchowny mieszkał na miejscu. W listopadzie 1701 roku biskup Stanisław Szembek poświęcił tę budowlę jako kościół katolicki pod wezwaniem świętego Franciszka Ksawerego — a podczas mszy, jak notuje Fankidejski, licznie przybyli luteranie śpiewali swoje niemieckie pieśni. Dzień podawany jest dwojako: Fankidejski pisze o niedzieli 3 listopada, dzieje parafii ewangelickiej spisane przez Brauera — o niedzieli 6 listopada; 3 listopada 1701 roku wypadał jednak w czwartek, niedzielą był 6 listopada. Dzieje tutejszej świątyni w XVIII wieku notują też źródła katolickie.

Wizytacja z 20 stycznia 1703 roku zapisała, że Przywidz był dawniej w rękach właścicieli wyznania luterańskiego, potem przeszedł do katolików, a tutejszą kaplicę oddano im w 1702 roku staraniem biskupa Madalińskiego i rekoncyliowano pod wezwaniem świętego Franciszka Ksawerego (co do roku i osoby biskupa zapis ten różni się od relacji Fankidejskiego); wizytator dodał zdanie o dawnych czasach — jeśli wcześniej luteranie licznie przychodzili tu słuchać nauk, to katolików jest teraz niewielu. Wizytacja Mierzeszyna, przeprowadzona nazajutrz, naliczyła w całej tamtejszej parafii, obejmującej wówczas także Przywidz, osiemnaście osób wyznania katolickiego i około sześciuset luteranów.

Wizytacja z lat 1710–1711 zapisała, że kaplica w pałacu Lindów służyła przez wiele lat ewangelikom; gdy po śmierci Lindy jego córka wyszła za Bernarda Trzcińskiego i wróciła do Kościoła katolickiego, biskup Stanisław Szembek pojednał kaplicę i sam odprawił w niej pierwszą mszę — ale uposażenia nie było, dlatego brakowało tu proboszcza i kapelana, przez co świątynia wróciła do ewangelików, a wieś przyłączono do parafii w Mierzeszynie. W wizytacji z lat 1765–1766 zanotowano, że na Wielkanoc spowiadało się tu tylko 57 osób, „bo inni byli luteranami”.

Kościół, wokół którego wyrosła późniejsza parafia ewangelicka, postawił jeden człowiek. Agathon Harnoch zapisał, że świątynię wznoszono od 1830 roku własnym kosztem gdańskiego kupca Steffensa, właściciela majątku: na ówczesnym cmentarzu katolickim, pod patronatem królewskim, z cegły i kamienia polnego, z szachulcową wieżą o dwóch dzwonach i sześciogłosowymi organami. Poświęcono ją w 1832 roku. W budowie pomogły okoliczne wsie, którym obiecano przyłączenie do nowej parafii. Przez pierwsze lata parafia była parafią tylko z nazwy: Harnoch notuje, że mimo poświęcenia kościoła w 1832 roku nie miała własnego duchownego, a nabożeństwa i posługi sprawowali księża ze Skarszew, Przyjaźni i Lublewa; pierwszego duchownego ustanowiono dopiero w 1835 roku. Plebanię postawiono na nowo w 1838 roku, a w 1875 roku przyłączono do parafii dwie okoliczne wsie.

Według Heidna jedną morgę ziemi pod cmentarz podarował kościołowi w 1866 roku dziedzic Przywidza von Jena.

Słownik geograficzny podaje inną wersję: zbór luterański miał wystawić dziedzic Simon — zdanie to stoi w Słowniku zaraz po wzmiance o rozbiórce kościoła katolickiego w 1851 roku. Fankidejski wylicza kolejnych właścicieli Przywidza: od 1820 roku Steffens, od 1830 jego siostra Pickering, mieszkająca najczęściej w Liverpoolu, od 1841 Hugo Simon, potem przez krótki czas Puttkammer, a od 1865 major von Jena. Steffens i Simon to dwaj kolejni dziedzice tej samej wsi, a Słownik wspomina o Simonie przy rozbiórce starego kościoła katolickiego w 1851 roku. O samym zborze Fankidejski pisze, że stał „na dawniejszym katolickim cmentarzu już od dłuższego czasu” — zgodnie z datowaniem Harnocha.

Los starego kościoła katolickiego jest znany co do miesiąca. Fankidejski pisze, że pod luterańskimi patronami popadał w ruinę mimo procesów wytaczanych przez władzę duchowną, w 1849 roku został zamknięty na rozkaz policji, a gdy wyłamała się jedna ze ścian, w kwietniu 1851 roku dziedzic Hugo Simon kazał go swoim ludziom rozebrać. Zgadza się to z relacją Harnocha, który w 1890 roku pisze, że katolicką filię rozebrał „przed około trzydziestu laty” ówczesny ewangelicki właściciel dóbr.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Mariensee 206 budynków mieszkalnych i 1473 mieszkańców, w tym 1273 ewangelików i 200 katolików. Wymieniał tu 81 gospodarstw chłopskich i 61 zagród chałupniczych. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Mierzeszynie. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zna w Mariensee tylko jedną jednostkę: obszar dworski, liczący 312 mieszkańców, wśród nich 256 ewangelików i 56 katolików; ewangelicy należeli do parafii w Przywidzu. Skalę parafii pokazuje statystyka Harnocha z 1890 roku, która przy tym haśle w diecezji Karthaus notuje 4257 dusz i 24 cmentarze ewangelickie — to liczby całej parafii, rozciągniętej na kilkanaście okolicznych wsi, nie samego Przywidza.

W 1892 roku naliczono tu 266 mieszkańców: 231 ewangelików, trzydziestu trzech katolików i dwie osoby wyznania mojżeszowego. Spis z 1 grudnia 1910 roku zastał 288 mieszkańców, z czego 283 mówiło po niemiecku, a pięcioro po kaszubsku. Rubryki wyznaniowe tej tablicy podają wyznania osobno dla każdej grupy językowej: wśród niemieckojęzycznych było 258 ewangelików, szesnastu katolików, jedna osoba innego albo nieokreślonego wyznania chrześcijańskiego i ośmioro Żydów, a wszyscy kaszubskojęzyczni byli katolikami. Mariensee miało wtedy własny obwód urzędowy i własny urząd stanu cywilnego, a także własne parafie: ewangelicką i katolicką.

Zachowany murowany kościół ewangelicki wzniesiono w 1909 roku. Działała tu również szkoła ewangelicka, a katolicy mieli kościół świętego Franciszka Ksawerego z 1903 roku. Tutejsi ewangelicy byli luteranami i wiernymi Kościoła unijnego.

Kilka wiadomości o tutejszej parafii z początku XX wieku przechowała prasa. W 1902 roku toczyło się postępowanie o wykup prawa wypasu, które kościołowi ewangelickiemu w Przywidzu przysługiwało wobec tutejszego majątku. 31 sierpnia 1904 roku zmarł tutejszy pastor Mielitz, a pod koniec września posadę ogłoszono jako wolną, z pensją zasadniczą 1800 marek i zgłoszeniami do konsystorza. W maju 1913 roku posadę, z pensją już 2400 marek, ogłoszono do obsadzenia od 1 czerwca. Pod koniec sierpnia „Der Reichsbote” podał, że pastorem w Przywidzu został duchowny pomocniczy Bartlau z Nitzwalde (według almanachu parafii z 1927 roku objął on jednak w tym roku parafię w Lichnowach), lecz w październiku posadę, pozostającą pod patronatem królewskim, ogłoszono ponownie jako wolną. W grudniu 1913 roku tutejszego wikariusza synodu powiatowego Meinholda powołano na pomocniczego duchownego wojskowego przy 5.

Dywizji we Frankfurcie nad Odrą, a w lutym 1914 roku pastorem w Przywidzu mianowano Gollina, który dotąd zarządzał parafią.

Przywidzki kościół parafialny — dziś pod wezwaniem Królowej Różańca Świętego — figuruje w rejestrze zabytków województwa pomorskiego pod numerem A-1694; wpisano go decyzją z 18 lipca 1999 roku. W dawnym rejestrze województwa gdańskiego nosił numer 1205.

Po 1945 roku ludność niemiecką wysiedlono, a cmentarz utracił opiekę wspólnoty, która go założyła. Gminny program opieki nad zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023–2026 ujmuje go w gminnej ewidencji zabytków jako cmentarz ewangelicki przy ulicy Uhlenberga. Karta cmentarza z października 1986 roku podsumowuje jego stan słowami: „Zachowanych 7 elementów nagrobnych. Starodrzewu w zasadzie brak”. Po grobach nie pozostało wtedy żadnego śladu, a płyty nagrobne i żeliwne krzyże były wmurowane w ścianę kościoła; najstarszy zachowany nagrobek nosił datę 1830. Teren o powierzchni siedemnastu arów ogrodzony był kratami i siatką metalową na kamiennej podmurówce, a ze starych drzew rosły jedynie dwie lipy i dąb.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów i zgonów od 1832 roku, konfirmacji od 1840 roku i wykaz komunikantów od 1890 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St 1832— K 1890— Konf 1840—. Dupl. A.-G. Karthaus: Tf Tr St 1832—74. Vgl. Meisterswalde oben Nr. 31.”.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Według Harnocha kościół wzniósł od 1830 roku własnym kosztem kupiec Steffens, właściciel majątku, według Słownika geograficznego zbór wystawił dziedzic Simon, a według Fankidejskiego od 1830 roku majątek należał już do siostry Steffensa, Pickering.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 249 ewangelików w obszarze dworskim (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 3456 dusz.

Źródła: M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 8, nr 107; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), s. 30–31, poz. 150; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 188–190; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 421–422; M. Biskup, A. Tomczak, „Mapy województwa pomorskiego w drugiej połowie XVI w.”, „Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu” 58 (1955), z. 1, s. 67; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 56–57, poz. 171; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 85 (2006), księgi G26 (wizytacja 1710–1711), s. 133–134, i G61 (wizytacja 1765–1766), s. 78–80; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), streszczenie księga G25 (wizytacja 1703), s. 216; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego (stan na 11 czerwca 2026 roku); U. Kerntopf za W. Brauerem (1978), dzieje parafii ewangelickiej Mariensee; W. Heidn, „Die Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit”, Marburg 1965, s. 317; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Przywidz na lata 2023–2026 (uchwała nr XLII/347/2022 z 20 grudnia 2022 roku); karta cmentarza w Przywidzu, oprac. G. Olszewska-Hellmann, Gdańsk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 117–118, pozycja 241; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 31; „Deutscher Reichsanzeiger” (Berlin), 9 września 1902 roku, s. 9 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 22 września 1904 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 27 września 1904 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 4 maja 1913 roku, s. 25 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 31 sierpnia 1913 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 12 października 1913 roku, s. 17 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutsche Zeitung” (Berlin), 31 grudnia 1913 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Tag” (Berlin), 8 lutego 1914 roku, s. 35 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).