Przywidz — dawny kościół ewangelicki (Mariensee, 1909–1910)

Przywidz — po niemiecku Mariensee — leży na Wyżynie Gdańskiej, na katolicko-ewangelickim pograniczu Kaszub. Sama nazwa niemiecka wskazuje pierwotne wezwanie kościoła: Najświętszej Marii Panny, a przed Reformacją najważniejszy odpust przypadał tu na Narodzenie Panny Maryi.

Ostatni tutejszy kościół ewangelicki, neogotycka budowla ceglana z jedną wieżą, stanął w latach 1909–1910 nad jeziorem. Dziś jest rzymskokatolickim kościołem filialnym pod wezwaniem Matki Bożej Królowej Różańca Świętego, wpisanym do rejestru zabytków pod numerem A-1694 dnia 18 lipca 1999 roku. Kaplicą cmentarną jest natomiast kościół katolicki pod wezwaniem świętego Franciszka Ksawerego z 1903 roku.

W 1294 roku Privisa (Mariensee) znalazła się w nadaniu księcia Mściwoja II dla cystersów z Eldeny, ale Hugo Schuch wątpi, czy powstał tu kiedykolwiek prawdziwy klasztor. Około 1419 roku Przywidz otrzymał prawo chełmińskie. Dietrichswalde, dziś część Przywidza, nadano w 1425 roku Dietrichowi von Logendorf na prawie magdeburskim; stała tam wtedy stara huta szkła. W 1429 roku część jeziora Mariensee wraz z Glasbergiem przypadła burmistrzowi gdańskiemu Gertowi von der Beke. Andrzej Tomczak, za Kujotem, zaznacza, że do czasów Reformacji istniał w Przywidzu kościół parafialny; w drugiej połowie XVI wieku wieś należała do parafii w Mierzeszynie.

Dzieje tutejszej świątyni dają się prześledzić nazwisko po nazwisku i są to dzieje własności ziemskiej. W XVI wieku wieś trzymali Przywidzcy, około 1589 roku przyszli Lindowie, od 1700 roku Trzcińscy, od 1788 Trembeccy, w 1820 roku Steffens, w 1830 jego siostra Pickering, od 1841 roku Hugo Simon, potem przez krótki czas Puttkammerowie, a od 1865 roku major von Jena; wszyscy oni byli zarazem patronami kościoła.

Fankidejski (s. 188) przytacza zeznanie, które w 1622 roku złożył przed sądem starogardzkim sześćdziesięcioletni Szymon Przywidzki: od ojca i innych starych ludzi słyszał, że kościół budował jakiś gdański mieszczanin Lickfeld. Według tego samego zeznania budowla była już bardzo spróchniała i podupadła, gdy w 1589 roku pan Linda kupił część wioski. Fankidejski podaje też, że w czasie wojny Gdańska z Batorym cenniejsze sprzęty kościelne schowano „w Prągowie”, a kościół stał wtedy na wzgórzu nad jeziorem, gdzie później był cmentarz. Gdański kupiec Nikolaus von der Linde nabył majątek w latach 1589–1599 i wzniósł nowy kościół — ale w innym miejscu, blisko zabudowań dworskich.

Heidn przytacza zeznanie sędziwego Simona Przywidzkiego, złożone w 1622 roku przed sądem w Starogardzie: pierwszy kościół ewangelicki postawił w Przywidzu gdański mieszczanin Lickfett, około 1550 roku współwłaściciel wsi.

Wizytacja archidiakona pomorskiego Krzysztofa Antoniego Szembeka z 1703 roku opisuje tę budowlę: drewniana, kryta dranicami, z kryptami grzebalnymi pod podłogą, z jednym ołtarzem i dwoma małymi dzwonami nad dachem; wizytacja z 1710 roku, przeprowadzona z polecenia biskupa Szaniawskiego, umieszcza ją „in atrio aulae”, czyli na dziedzińcu dworu. Przez cały wiek siedemnasty odprawiali w niej nabożeństwa liczni luteranie, a duchowny mieszkał na miejscu. Kolejni predykanci to Johannes Pischel (do 1605), Martin Schmechel (1635–1639), Michael Wundsch (przed 1690 rokiem; zmarł w 1699 jako pastor w Gniewie) i Christoph Vizichius (1700–1701; według Aleksandra Klempa, 1994, s. 217, był duchownym w Przywidzu najpóźniej w 1697 roku, a 6 listopada 1701 roku został stąd wygnany). Heidn wymienia też pastorów z połowy siedemnastego wieku, Jacoba Gorbändta (około 1640–1652) i Gottfrieda Rombauma (1653).

Aleksander Klemp (1994, s. 216–217) dodaje, że od 1634 roku zborem w Przywidzu opiekował się również Jan Albinus, pastor w Lublewie, a Michał Wundsch został duchownym w Przywidzu w 1668 roku i w 1690 roku objął urząd pastora w Sztumie (🟡 Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich podaje dla niego w Przywidzu lata 1674–1690); Wundsch był autorem kazań pogrzebowych poświęconych Annie Ludgardzie von der Linde (Gdańsk 1678) i Krystynie von der Linde (Gdańsk, prawdopodobnie 1688).

Barbara von der Linde, ostatnia dziedziczka, poślubiła katolika Bernharda von Kanden Trzcińskiego i przeszła na katolicyzm. Według Aleksandra Klempa (1994, s. 92) kolejność była inna: Barbara Bogumiła von der Linde najpierw została katoliczką, a „wkrótce po rewokacji wyszła za mąż za gorliwego katolika, generała B. Trzcińskiego”. Biskup Stanisław Szembek, wizytujący właśnie kościoły pomorskie, zjechał 6 listopada 1701 roku do Przywidza, pokropił świątynię, poświęcił ją na nowo i nadał jej wezwanie świętego Franciszka Ksawerego. Co działo się tego dnia, źródła opisują różnie.

Według przekazu ewangelickiego kościół odebrano luteranom z udziałem żołnierzy, duchownego wypędzono, a ewangelickiego nauczyciela Georga Gronerta zmuszono, by podczas katolickiego nabożeństwa śpiewał chorał „Z głębokości wołam do Ciebie”. Aleksander Klemp (1994, s. 158) pisze, że w 1701 roku widocznie obawiano się luteranów z Przywidza, skoro właściciel wsi, generał B. Trzciński, przekazywał katolikom tutejszy zbór w asyście szlachty i wojska. Fankidejski, korzystający z akt rewindykacyjnych kościoła, pisze inaczej: biskup sam odprawił mszę, w czasie której licznie przybyli luteranie śpiewali swoje niemieckie psalmy i pieśni, kazanie niemieckie powiedział ojciec Marquart z zakonu świętej Brygidy z Gdańska, a jemu też biskup oddał kościół w zarząd. Podaje przy tym dzień: niedziela 3 listopada 1701 roku.

Dzieje świątyni w XVIII wieku opisują też źródła katolickie. Wizytacja z 20 stycznia 1703 roku opisuje zmianę, jaka zaszła w tej wsi: Przywidz był dawniej w rękach właścicieli wyznania luterańskiego, potem przeszedł do katolików, a tutejszą kaplicę oddano im w 1702 roku staraniem biskupa Madalińskiego i rekoncyliowano pod wezwaniem świętego Franciszka Ksawerego (co do roku i osoby biskupa streszczenie tej wizytacji różni się od relacji Fankidejskiego, który podaje listopad 1701 roku i biskupa Stanisława Szembeka). Wizytator zanotował przy tym zdanie o dawnych czasach: jeśli wcześniej luteranie licznie przychodzili tu słuchać nauk, to katolików jest teraz niewielu.

Wizytacja archidiakona pomorskiego Jana Kazimierza Jugowskiego (w innym zapisie: Jurgowskiego) z lat 1710–1711, przeprowadzona z polecenia biskupa Konstantego Felicjana Szaniawskiego, zapisała z kolei, że kaplica w pałacu Lindów służyła przez wiele lat ewangelikom; gdy po śmierci Lindy jego córka przeszła na katolicyzm, biskup Stanisław Szembek pojednał kaplicę i sam odprawił w niej pierwszą mszę — ale uposażenia nie było i dlatego, jak podaje repertorium wizytacji ks. Witolda Kujawskiego, brakowało tu proboszcza i kapelana, przez co świątynia wróciła do ewangelików, a wieś przyłączono do parafii w Mierzeszynie.

Fankidejski podaje, że w 1722 roku, jak głosił napis nad drzwiami, obok starego, dawniej luterańskiego kościoła, który obalono, wystawiono nowy i większy; za wizytacją Trochowskiego opisuje go jako budowlę w konstrukcji szkieletowej, z wieżą i zakrystią, krytą dachówką, o dziewięciu oknach i dwóch kryptach grzebalnych. W wizytacji generalnej Bartłomieja Trochowskiego z lat 1765–1766 zanotowano, że na Wielkanoc spowiadało się tu tylko 57 osób, „bo inni byli luteranami”, a do parafii należały Przywidz, Klonowo Dolne, Klonowo Górne, Jakubska Huta, Pomlewo, Glasbarg i Szembak z kilkoma pustkowiami.

Według Aleksandra Klempa (1994, s. 157) pod koniec XVII wieku istniała w Przywidzu liczna parafia luterańska, ale po likwidacji zboru na początku XVIII wieku większość mieszkańców osady i wybudowań przeszła w następnych dziesięcioleciach na katolicyzm; autor przypuszcza, że tutejsi luteranie gremialnie porzucili swoje dotychczasowe wyznanie dopiero w drugiej połowie XVIII wieku, między innymi w następstwie misji jezuickiej. Przykład Przywidza wskazuje według niego, że likwidacja zboru nie pociągała za sobą natychmiastowego przejścia ludności ewangelickiej na katolicyzm.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Przywidz należał do Anny Kalkstein z domu Pawłowskiej, od 1751 roku do Adama Kanden-Trzcińskiego, a od 1768 roku do jego syna Franciszka Ksawerego, który w wykazie wasali z lat 1774–1775 figuruje jako 35-letni były pułkownik polski, mieszkający w Klein-Watkowitz.

Bez własnej świątyni ewangelicy trwali ponad sto lat. Dopiero gdański kupiec K. W. G. Steffens, który nabył majątek w 1820 roku, zbudował wraz z rodziną w latach 1830–1832 nowy kościół ewangelicki, poświęcony 22 lipca 1832 roku; pierwszym pastorem został w 1835 roku Karl Wilhelm Wiederhold.

Według kroniki Harnocha z 1890 roku kościół z lat 1830–1832 wzniesiono na ówczesnym cmentarzu katolickim, a w budowie pomogły okoliczne wsie z parafii Lublewo Gdańskie (Löblau), Skarszewy (Schöneck), Szymbark (Schönberg) i Przyjaźń (Rheinfeld), którym obiecano przyłączenie do nowej parafii; była to stojąca pod patronatem królewskim budowla na planie prostokąta, z cegły i kamienia polnego, ustawiona z północy na południe, z szachulcową wieżą z kopułą i dwoma dzwonami przy szczycie północnym oraz organami o sześciu głosach. Mimo poświęcenia kościoła w 1832 roku parafia przez pierwsze lata nie miała własnego duchownego — nabożeństwa i posługi sprawowali duchowni ze Skarszew, Przyjaźni i Lublewa Gdańskiego, aż do ustanowienia pastora w 1835 roku; plebanię zbudowano na nowo w 1838 roku.

Harnoch liczy w parafii 4257 dusz i 24 cmentarze ewangelickie, a w roku sprawozdawczym 190 chrztów, 107 konfirmacji, 37 ślubów, 2670 komunikantów i 142 pogrzeby. Harnoch przytacza za aktami kościelnymi przekaz, że na placu pod kościół ewangelicki stał już mniej więcej 150–190 lat wcześniej dawny kościół ewangelicki, na którego fundamenty natrafiano przy budowie, a w pobliskim lasku przy drodze do Kościerzyny pokazywano jeszcze miejsce, gdzie ostatni duchowny ewangelicki, wypędzony przez katolików, odprawił ze swą gminą Wieczerzę Pańską.

Według Heidna, gdy w 1829 roku Steffens wystąpił do rejencji o zbudowanie nowego kościoła na terenie tak zwanego cmentarza, sprzeciwili się katolicy, a także ewangeliccy pastorzy z Przyjaźni i z Lublewa, którzy obawiali się uszczuplenia swoich dochodów. Nowa parafia liczyła około 3000 dusz; w 1833 roku otrzymała zgodę na własnego duchownego i obietnicę 400 talarów rocznej zapomogi państwowej.

W 1852 roku zamiast rozbudowy kościoła zbudowano kościół w Mierzeszynie i wydzielono tam osobną parafię. W 1868 roku von Jena odkupił za 2510 talarów działkę leśną nad jeziorem, zobowiązując się zachować ten las, „ozdobę jeziora”; po 1945 roku nazywano go Lasem Kościelnym.

W XIX wieku ludność była tu w większości ewangelicka. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Mariensee 206 budynków mieszkalnych i 1473 mieszkańców, w tym 1273 ewangelików i 200 katolików. Wymieniał tu 81 gospodarstw chłopskich i 61 zagród chałupniczych. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Mierzeszynie. Urzędowy podręcznik topograficzno-statystyczny rejencji gdańskiej z 1869 roku zastaje we wsi kościół ewangelicki z plebanią i organistówką oraz dwie szkoły ewangelickie, a o dawnym kościele filialnym katolickim pisze, że go rozebrano, a wiernych przydzielono do Mierzeszyna.

Według spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku obszar dworski Mariensee liczył 312 mieszkańców: 256 ewangelików i 56 katolików. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku wykazał w obszarze dworskim Mariensee 288 mieszkańców, z czego 283 mówiło po niemiecku; tablica podaje wyznania osobno dla każdej grupy językowej i wśród mówiących po niemiecku wykazuje 258 ewangelików, 16 katolików, jedną osobę innego albo nieokreślonego wyznania i osiem osób wyznania mojżeszowego.

Stary kościół rozebrano w 1908 roku, a nowy, w formach nawiązujących do budownictwa krzyżackiego, poświęcono 4 kwietnia 1910 roku. Z inwentarza parafii Piotr Birecki przytacza obraz ołtarzowy „Pozwólcie dziatkom przychodzić do mnie” oraz portrety pastorów pędzla gdańskich malarzy Wiedeholda i Liebreicha; organy do nowego kościoła zbudował w 1910 roku elbląski zakład Eduarda Wittka.

Po Wiederholdzie, który służył tu w latach 1835–1876, parafię prowadzili kolejno Schwanebeck (1878), Friedrich Wilhelm Mielitz (1878–1904), Otto Eduard Wilhelm Janz (1904–1913), Stachowitz (1913–1923), Ernst Mühlradt (1923–1928) i Hass (1929–1940). Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 3448 ewangelików; patronem był król, a pastorem był od 1878 roku Johann Mielitz. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Przywidzu liczyła wtedy 3383 ewangelików, a pastorem był od 1923 roku Ernst Mühlradt.

Do 1920 roku wieś należała do powiatu kartuskiego w Prusach Zachodnich, w latach 1920–1939 do Wolnego Miasta Gdańska, gdzie weszła w skład istniejącego już wcześniej powiatu Danziger Höhe (prawa gminy w 1929 roku), a w latach 1939–1945 do okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreußen). Nie był to teren mennonicki — osadnictwo olęderskie dotyczyło Żuław, nie Wyżyny.

Po 1945 roku ludność niemiecką i ewangelicką wysiedlono, a parafia wygasła. Według opracowania dziejów kościoła na stronie przywidz.org, opartego na pracy Franciszka Grzegorzewskiego o dziejach Kościoła katolickiego w Przywidzu, kilka lat po wojnie ówczesne władze przekazały kościół do dyspozycji parafii katolickiej w Przywidzu.

Z tutejszej parafii ewangelickiej — w źródłach niemieckich „Mariensee” — zachowały się duplikaty ksiąg z lat 1832–1874, czyli odpisy składane władzom, często jedyne, co przetrwało. Figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów i zgonów od 1832 roku, księgi konfirmacji od 1840 i wykaz komunikantów od 1890 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St 1832— K 1890— Konf 1840—. Dupl. A.-G. Karthaus: Tf Tr St 1832—74. Vgl. Meisterswalde oben Nr. 31.”.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Słownik geograficzny przedstawia budowę zboru inaczej: kościół i szkołę ewangelicką notuje na miejscu, ale zbór luterański na katolickim cmentarzu przypisuje dziedzicowi Simonowi, a rok 1851 podaje — za Fankidejskim — jako datę rozbiórki starego kościoła katolickiego; według Harnocha zbór na cmentarzu katolickim zbudowano w latach 1830–1832, a Heidn przypisuje budowę Steffensowi, który nabył majątek w 1820 roku.

Według Heidna kościół rozebrano w 1715 roku i postawiono w innym miejscu; Fankidejski podaje, że napis nad drzwiami nowego kościoła datował jego budowę na 1722 rok, a stanął on obok starego. Fankidejski podaje jako dzień poświęcenia niedzielę 3 listopada 1701 roku, Heidn jako dzień odebrania kościoła ewangelikom — 6 listopada 1701 roku. Heidn nazywa fundatora pierwszego kościoła ewangelickiego Lickfettem, Fankidejski zaś budowniczego dawnego kościoła — Lickfeldem; obaj powołują się na zeznanie Szymona Przywidzkiego z 1622 roku. Repertorium wizytacji ks. Witolda Kujawskiego nazywa Stanisława Szembeka biskupem kujawsko-pomorskim, Heidn biskupem chełmińskim („Bischof von Kulm”). Almanach z 1897 roku nazywa pastora urzędującego od 1878 roku Johannem Mielitzem, a wykaz pastorów podaje imiona Friedrich Wilhelm.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Michael Wundsch (1674–1690), Carl Wilhelm Wiederhold (1835), Johann Friedrich Wilhelm Mielitz (1878), Otto Eduard Wilhelm Janz (1905), Robert Stachowitz (1919–1923), Ernst Alex Franz Michael Mühlradt (1923), Friedrich Hass (1929), Wolfgang Troyke (1941).

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 422; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 8, nr 107; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), s. 9–11 (Kreis Danziger Höhe) i s. 30, poz. 150; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Karthaus, s. 56–57, poz. 171; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 188–189; M. Biskup, A. Tomczak, „Mapy województwa pomorskiego w drugiej połowie XVI w.”, „Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu” 58 (1955), z. 1, s. 67; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 85 (2006), księgi G26, s. 134, i G61, s. 79–80; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), księga G25, s. 275–277 (wizytacja 1703); U. Kerntopf, pom-wpru.kerntopf.com — dzieje parafii ewangelickiej Mariensee (za W. Brauerem, W. Heidnem, kroniką kościelną powiatu kartuskiego pod redakcją P. Laua i H. Neumeyerem); serwis gminy Przywidz — opis zabytków; „Historia kościoła przywidzkiego”, przywidz.org (opracowanie na podstawie F. Grzegorzewskiego, „Dzieje Kościoła katolickiego w Przywidzu”; kopia archiwalna z 12 maja 2015 roku); „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Danzig”, Danzig 1869, cz. 1, s. 117; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 208, 223, 231; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 16–17; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 23–24; W. Heidn, „Die Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit”, Marburg 1965, s. 315–317; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 662 (s. 26), nr 1460 (s. 157); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 117–118, pozycja 241; Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 45, 60; H. Schuch, „Historische Nachrichten über die Landschaft um Berent und die Anfänge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 10 (1883), s. 99–101; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 3, s. 726, 869; t. 4, s. 1187, 1223; t. 6, s. 1742; t. 7, s. 1860, 1977, 2027; A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 92, 157–158, 216–217.