Pszczółki — cmentarz ewangelicki

Dawny cmentarz ewangelicki w Pszczółkach leży około półtora kilometra na wschód od kościoła ewangelickiego, przy dzisiejszym czynnym cmentarzu rzymskokatolickim. Karta ewidencyjna w zasobie Narodowego Instytutu Dziedzictwa prowadzi to miejsce jako „cmentarz ewangelicki, ob. rzymskokatolicki” i umieszcza tutaj; do rejestru zabytków cmentarz nie jest wpisany. To samo miejsce wskazali jako teren dawnego cmentarza ewangelickiego mieszkańcy, z którymi autor atlasu rozmawiał w październiku 2026 roku; cmentarz przy ulicy Kościelnej uważają za katolicki i nie pamiętają na nim nagrobków ewangelickich. Teren był wtedy trawnikiem pod starymi drzewami, bez widocznych nagrobków, a tuż obok stoją współczesne groby katolickie.

W wojewódzkiej ewidencji zabytków, w wykazie gminy Pszczółki, miejscowość Pszczółki ma jedną pozycję cmentarną — numer czterdzieści dwa, „cmentarz katolicki, parafialny” przy ulicy Kościelnej; osobnej kaplicy cmentarnej wykaz nie notuje.

Pszczółki, po niemiecku Hohenstein, pojawiają się w źródłach 1 stycznia 1307 roku, gdy palatyn Swenza i sędzia Bogussa poświadczyli w Gdańsku ugodowe zakończenie sporu granicznego między klasztorem oliwskim a Trzebieborem z Hohenstein. Polską nazwę podaje John Muhl, tłumacząc ją jako Bienendorf. Wieś leżała w powiecie tczewskim (Kreis Dirschau), a w 1920 roku wraz z okolicą znalazła się w granicach Wolnego Miasta Gdańska, w powiecie Danziger Höhe. W latach 1939–1945 Pszczółki należały do okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreußen).

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 143 mieszkańców: 73 luteranów i 70 katolików, a wieś przypisuje do parafii luterańskiej w Rębielczu (w tym spisie zapisanym jako Rambetsch). Spis z 1869 roku, przytoczony w Słowniku geograficznym, podaje 475 mieszkańców w 38 domach, w tym 253 katolików i 222 ewangelików. W tym spisie wieś liczyła piętnaście gburskich posiadeł i siedem zagród, a szkołę miała ewangelicką.

Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał 502 mieszkańców, w tym 261 ewangelików, 239 katolików i dwoje Żydów.

W Rębielczu, po niemiecku Rambeltsch, mieli parafię tutejsi ewangelicy, a katolicy — w Miłobądzu. Tak podają Słownik geograficzny i wykaz gmin z 1885 roku, który wymienia Hohenstein w powiecie tczewskim na stronie dwudziestej ósmej, pod pozycją dziesiątą. Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku ewangelicy należeli do parafii w Rębielczu; katolicy — do parafii w Miłobądzu; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Według Muhla w 1778 roku rząd pruski rozstrzygnął, że ewangeliccy mieszkańcy Pszczółek mogą — mimo sprzeciwu katolickiego proboszcza z Miłobądza — trzymać się kościoła ewangelickiego w Rębielczu.

Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia cmentarz ewangelicki w Pszczółkach wśród trzech cmentarzy parafii w Rębielczu, liczącej wtedy 1245 ewangelików. W Pszczółkach murowany kościół ewangelicki poświęcono uroczyście 18 października 1931 roku, a w listopadzie 1934 roku wstawiono do niego nowe organy, dzieło gdańskiego organmistrza Goebla. W 1932 roku własny kościół otrzymali katolicy.

Źródła: John Muhl, „Geschichte der Dörfer auf der Danziger Höhe”, Gdańsk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreußens, z. 21), hasło Hohenstein; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau — Kreis Dirschau, s. 28–29, poz. 10; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. IX, hasło Pszczółki; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 198–199, nr 56; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; wojewódzka ewidencja zabytków (Pomorski Wojewódzki Konserwator Zabytków), gmina Pszczółki, poz. 42; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 19–20; relacja mieszkańców i oględziny terenowe autora atlasu, 15 października 2026 roku; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 42–43, pozycja 105.