Puc — cmentarz ewangelicki

Puc, po niemiecku Putz, leżał w powiecie kościerskim (Kreis Berent). Słownik geograficzny opisuje go jako dobra rycerskie nad jeziorem tej samej nazwy, obejmujące wraz z folwarkiem Nowy Puc blisko 690 hektarów — z wydobyciem torfu, hodowlą bydła i skopów. W 1284 roku książę Mściwój II nadał swojej ciotce Gertrudzie ziemię Piersznę z dwudziestoma dwiema wsiami; Puc był jedną z nich.

Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku ewangelicy i katolicy należeli do parafii w Kościerzynie; dzieci należały do okręgu szkolnego w Klein Klinsch.

Po pierwszym rozbiorze komisja katastrowa zdała w 1772 roku taką relację: Puc należy do starostwa kościerskiego, jest własnością szlachecką Karola Jezierskiego, który odziedziczył go po ojcu i sam jest katolikiem, „poddani są mieszanej religii”. Folwark właściciel uprawiał sam; mieszkało tu ponadto dwóch gburów i siedmiu zagrodników w pańskich domach, a do dóbr należały dwie nowe osady: Dobrogoszcz z czterema gburami i Dąbrówka z sześcioma. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje w Pucu 35 mieszkańców: 27 luteranów i 8 katolików, a jako parafię luterańską wskazuje Kościerzynę (Berent).

Cmentarz ewangelicki założono tu w 1783 roku, po ukonstytuowaniu okolicznych gmin wiejskich w parafię ewangelicką w Kościerzynie. Własnej świątyni parafia wtedy nie miała: dom modlitwy urządzono pod nowo zbudowanym ratuszem na rynku w 1784 roku, a murowany kościół stanął w latach 1821–1823.

Słownik geograficzny podaje dla 1869 roku 127 mieszkańców — 88 ewangelików i 39 katolików — w ośmiu domach. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył w Pucu, w dziale obwodów dworskich powiatu kościerskiego, 137 mieszkańców, w tym 77 ewangelików i 60 katolików. W spisie tym mieszkańców Puca przypisano do parafii w Kościerzynie. Pięć lat później wykaz parafii ewangelickich Prus Zachodnich wymienił Puc dwa razy: wśród miejscowości parafii kościerskiej i wśród sześciu miejsc, w których parafia miała cmentarz — obok Kościerzyny, Dobrogoszcza, Wielkiego i Nowego Klincza oraz Małego Podlesia. Cała parafia liczyła wtedy około 2800 dusz.

Pierwszy powszechny spis Rzeczypospolitej z 30 września 1921 roku odnotował tu 171 mieszkańców. W spisie tym wszyscy byli wyznania rzymskokatolickiego i narodowości polskiej. Cmentarz jest dziś nieczynny i figuruje w wykazie cmentarzy poewangelickich gminy Kościerzyna.

W szkole dla dzieci z Nowego Klincza i Puca, założonej w 1826 roku, prowadzono od początku księgę szkolną, zachowaną do dziś. Nauczyciel zapisywał w niej nie tylko statystykę wyznaniową uczniów, ale i epidemie, które przechodziły przez wieś — a przeszły przez jego własny dom.

W 1890 roku rozprzestrzenił się tyfus; zmarła wtedy żona nauczyciela Karola Herza i ich córka, siedemnastego sierpnia. Rok później zbierała żniwo odra, a po niej dyfteryt: nauczyciel zanotował, że w Pucu zmarło wskutek choroby kilkoro dzieci i że zachorował również jego czteroipółletni syn, który po dwunastu dniach cierpień zmarł czwartego listopada. Nazywał się Gustav Herz; jego nagrobek zachował się na tym cmentarzu, a okoliczności śmierci opisał w księdze szkolnej ojciec.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Karol Lewald-Jezierski objął Puc w 1768 roku w spadku po ojcu, po zrzeczeniu się praw przez brata Jana; od 1806 roku majątek należał do jego syna Mateusza.

Lehwaldowie siedzieli w Pucu i Małym Klinczu w 1661 roku. W 1772 roku właścicielka Małego Klincza okazała dokument przedstawiany jako przywilej księżnej Gertrudy z 1295 roku, według którego Mały Klincz razem z Pucem był wolny od danin, z obowiązkiem służby konnej; potwierdził go Zygmunt August w 1562 roku. Lehwald-Jezierski był wtedy także dzierżawcą starostwa skarszewskiego i posiadał połowę Lubania, dwie trzecie Rekownicy i około połowy Małego Klincza. Chłopi w Pucu nie odrabiali pańszczyzny, a jeśli pomagali dworowi, to dobrowolnie, za poczęstunek.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Kościerzyna (Berent) i podaje tu 82 ewangelików w obszarze dworskim.

Źródła: T. Hinc, „Zapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Kościerzyna”, Kościerzyna 2010; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Berent, s. 46, poz. 166; Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890 (parafia Berent); Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 września 1921 roku); wykaz cmentarzy ewangelickich gminy Kościerzyna; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 98, nr 216; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. IX, hasło „Puc”; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 139 (s. 6–7), nr 1171 (s. 71); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 23, pozycja 214; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 62–63, 65, 85; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42.