Puck — kościół ewangelicki Świętej Trójcy (1845–1956, dawna enklawa luterańska)

Dawny ewangelicki kościół Świętej Trójcy w Pucku — świątynia, której już nie ma. Stała przy dawnym zamku, na skraju miasta powiatowego rejencji gdańskiej, od dawna mieszanego wyznaniowo.

Puck bywał zastawem, co sprzyjało przenikaniu nauki ewangelickiej z Gdańska: miasto było w gdańskim zastawie w latach 1491–1545, a przejściowo zarządzał puckim starostwem Reinhold Krockow, zwolennik wyznania reformowanego. Paul Simson przytacza dokument, w którym król Kazimierz przyznaje, że pożyczył od Gdańska pięć tysięcy guldenów węgierskich i zapisuje Gdańskowi w zamian obszar pucki wraz z zamkiem i miastem. W czasie wojny wojska gdańskie zajęły Bytów i Człuchów, a długo stały też w Tczewie, Gniewie i właśnie w Pucku. Okolica miała przy tym własną odmianę kaszubszczyzny: Tetzner notuje, że mieszkańców wsi Swarzewo i sąsiednich osad na północ od Pucka nazywano Bellezerami, bo mówili bel tam, gdzie inni mówili bewl.

Sama fara świętych Piotra i Pawła w latach 1556–1589 znajdowała się przejściowo w rękach luteranów: spis tutejszych duchownych notuje pod rokiem 1556 „niemieckiego predykanta przy kościele parafialnym”, w latach siedemdziesiątych XVI wieku magistra Petera Lysandra, dawnego kapelana polowego, a dopiero od 1589 roku znów dziekanów katolickich. W 1556 roku przy puckiej farze działał „niemiecki predykant” Andrzej (Andres), którego wierni obdarowywali zapisami; gdy oficjał malborski oddał parafię w zarząd swemu namiestnikowi, rada miasta jako patron kościoła zażądała, by obok namiestnika pozostał w urzędzie niemiecki duchowny z ustalonym rocznym dochodem — Schultz widzi w tym pewny znak ówczesnych nastrojów wyznaniowych zamożniejszych mieszczan.

W 1577 roku proboszczem Pucka był żonaty Johann Sylvanus, a obok niego przebywał w mieście magister Peter Lysander, dawny kapelan polowy — według Schultza obaj wyznania luterańskiego; dopiero interwencja biskupa Hieronima Rozrażewskiego przywróciła dawny stan i Sylvanus utracił urząd. Wizytator biskupi z lat osiemdziesiątych XVI wieku nazwał puckich przełożonych kościelnych „haereticissimi” — zupełnymi heretykami — a na powołanie się na polecenie biskupa odpowiadali mu oni podobno stale: „Quid nobis cum Episcopo?”, czyli „Cóż nam do biskupa?”. Gdy wizytator chciał usunąć duchownych sprzyjających nauce ewangelickiej, sprzeciwił mu się burmistrz Pucka Hans Malottke i stanowczo zażądał przede wszystkim księdza i nauczyciela znających język niemiecki — czego wizytator nie mógł spełnić, bo katolickich duchownych niemieckiej mowy nie dało się wówczas znaleźć.

Około 1586 roku pojawiał się w Pucku superintendent słupski magister David Kroll (Crollius); 10 stycznia 1586 roku udzielił on komunii umierającemu krawcowi Simonowi Stademannowi, słudze pułkownika Ernesta Wejhera, a sporządzony po dolnoniemiecku protokół testamentu pokazuje, że i świadkowie — szanowani mieszczanie — byli ewangelikami.

Wizytacja biskupa Hieronima Rozrażewskiego, przeprowadzona około 1583 roku, zapisała tu podział wyznaniowy biegnący wzdłuż granicy językowej. Wizytator odnotował, że w czasach, gdy parafie obsadzali „heretyccy proboszczowie”, dwie wsie o ludności niemieckiej płaciły im dziesięcinę wiernie, natomiast mieszkańcy pozostałych wsi — „przeważnie Polacy albo Kaszubi i katolicy” — odejmowali połowę należności. Zapis mówi dwie rzeczy naraz: że w okolicy Pucka pracowali przez pewien czas duchowni protestanccy i że niepłacenie dziesięciny bywało formą oporu wyznaniowego. Granica biegła przy tym nie tyle między stanami, ile między językami.

Akta sporu o kościół w Pucku pokazują, jak płynna bywała wówczas granica wyznań. W zestawieniu argumentów zapisano, że jeśli mieszczanie puccy powołują się na poprzedniego duchownego, to był on katolikiem posłanym przez oficjała gdańskiego; później odstąpił od Kościoła katolickiego i został stamtąd wypędzony. W tych samych aktach starosta zeznał, że obejmując urząd, zastał w kościele parafialnym duchownego ewangelickiego — nie przy świętym Jerzym, o którym w ogóle nie wspomniał. Zapis pochodzi ze sporu, w którym każda ze stron przedstawiała własną wersję, i tak też należy go czytać.

Aby postawić w Pucku „najmocniejszy mur” przeciw nauce luterańskiej, biskup Rozrażewski powierzył w 1595 roku parafię Marcinowi Schulzowi, nadając mu zarazem godność dziekana; odtąd — pisze Schultz — mała, pilnie obserwowana gmina ewangelicka długo nie śmiała jawnie występować ze swoim wyznaniem. Dnia 7 marca 1620 roku puckiego mieszczanina Heinricha Güßlaffa oskarżył przed radą miejski proboszcz o to, że sprowadził innego predykanta, który w jego domu głosił kazania, spowiadał i udzielał sakramentów; rada skazała Güßlaffa na 20 florenów kary i areszt, a on odwołał się do starosty. Dnia 9 lipca 1620 roku instygator zamku puckiego oskarżył zamożnego Szkota Jacoba Dzaksona, wielokrotnie już upominanego, że w swoim domu urządzał zgromadzenia religijne rodaków i w Zielone Świątki kazał tam odczytać kazanie; rada nałożyła na niego 20 florenów kary na rzecz kościoła i zakazała dalszych zebrań.

W 1631 roku ograniczono w Pucku prawo obywatelstwa miejskiego do samych katolików, lecz już w 1643 roku starosta Jakub Wejher uchylił to postanowienie. Zarządzenie starosty Jakuba Wejhera z 1643 roku stanowiło, że nikt nie będzie prześladowany ani wypędzany z miasta z powodu wiary, a niekatolicy mogą grzebać zmarłych na wyznaczonym im miejscu przy kościele parafialnym i sprowadzać do pogrzebu duchownego ewangelickiego — byle bez publicznej uroczystości. W czasie gdańskiego zastawu starostwa rada Gdańska oświadczyła w 1658 roku, że zadbała, by wyznawcy konfesji augsburskiej mogli w Pucku bez przeszkód odprawiać nabożeństwa; nie doprowadziło to jednak do budowy własnej świątyni — nabożeństwa ograniczały się do prywatnych domów.

Gmina luterańska w Pucku miała w XVII wieku większy zasięg niż później: w oprawie jednej z miejskich ksiąg rady Schultz znalazł dużą liczbę drukowanych pieśni kościelnych z tego czasu, należących do gminy luterańskiej.

W 1702 roku archidiakon Krzysztof Antoni Szembek naliczył we wsiach parafii puckiej około tysiąca katolików i około czterystu luteranów.

Samodzielna wspólnota ewangelicka ukonstytuowała się w Pucku po pierwszym rozbiorze, za Fryderyka II. Przed 1772 rokiem pastorowi z Bolszewa nie wolno było odwiedzać chorych w Pucku; za Fryderyka II ewangelików zwolniono z opłat stuły na rzecz duchowieństwa katolickiego przy chrztach, ślubach i pogrzebach, a pastorom pozwolono odwiedzać chorych i udzielać im sakramentu. Według petycji z 20 lutego 1773 roku gmina luterańska liczyła w mieście około 140 osób; 14 czerwca 1773 roku nowo ukonstytuowaną gminę podpisało już 61 głów rodzin, a w 1777 roku 34 ewangelickich właścicieli domów zaciągnęło hipoteki na swoje posesje. Pierwszą petycję luteranów z 20 lutego 1773 roku o budowę własnego kościoła odrzucono z braku pieniędzy; ponowiona prośba o choćby pustą salę na zamku została spełniona 26 marca 1773 roku, a stosowne polecenia otrzymał administrator zamku Krause.

Pierwsze publiczne nabożeństwo odprawiono na początku kwietnia 1773 roku w tak zwanej izbie urzędowej na zamku, a prowadził je duchowny Jacob Luttermann z Bolszewa; sama izba była ciasna, a Luttermann przyjeżdżał rzadko. Gdy w 1777 roku urząd domenalny przeniesiono z Pucka, dawny dom urzędowy oddano gminie ewangelickiej. Władze królewskie urządziły w nim luterański dom modlitwy wraz z mieszkaniem duchownego, a z dawnej wozowni zrobiono szkołę, w której nauczyciel był zarazem organistą i kościelnym. Protokół z 31 sierpnia 1785 roku opisuje to krótko: „Miasto Puck, po jego lewej stronie Przedzamcze Puckie, w którym znajdują się tylko kościół i mieszkanie duchownego, szkoła, spichlerz solny, dwa domy i młyn”.

Franz Schultz pisze w jednym miejscu, że sam budynek zamku służył wspólnocie ewangelickiej za kościół w latach 1775–1845, a potem przebudowano go na szkołę; w rozdziale o gminie ewangelickiej podaje jednak, że zamek przeznaczono na kościół dopiero w kwietniu 1777 roku, a salę modlitw urządzono w nim przed 1780 rokiem. Pierwszy predykant, Tornier, objął urząd 9 kwietnia 1780 roku.

Cmentarz puckich ewangelików ma metrykę starszą niż sama gmina. Poza murami miasta stała prepozytura świętego Jerzego, połączona — jak zwykle — ze szpitalem i cmentarzem. Według Fankidejskiego za Krzyżaków „własnego zapewne miewała proboszcza”, później należała do fary. Groźne czasy Reformacji przetrwała szczęśliwie; zburzyli ją dopiero Szwedzi. „Na opróżnionym cmentarzu chowali się protestanci”, zapisał ksiądz Jakub Fankidejski. Potwierdza to wizytacja z marca 1687 roku, która o zniszczonym kościele prepozyturalnym świętego Jerzego, poza miastem, notuje: „przy nim chowają się innowiercy”. Na początku XVIII wieku gmina wraz z proboszczem zamierzała odbudować prepozyturę, ale — jak notuje Fankidejski — niepomyślne czasy udaremniły ten zamiar. Wizytacja z 1766 roku zapisała, że katolików grzebano przy kościele, a luteranie mieli osobne miejsce za murami miasta, przy bramie gdańskiej.

Wizytacja z 1782 roku dodaje, że mieli też swój zbór.

O ten sam cmentarz toczył się spór. Ewangelicy łożyli na urządzenie i ogrodzenie cmentarza świętego Jerzego, a klucza im odmawiano; dokładali się też do dzwonów, a za bicie w nie płacili drożej niż katolicy. Nowo powstająca gmina ewangelicka upomniała się 9 lipca 1773 roku o cmentarz jako o swoją własność, a przy okazji zażądała, by katolicki proboszcz oddał połowę uposażenia na utrzymanie przyszłego pastora. Odpowiedź z 20 lipca była odmowna: miejscowy proboszcz Greca wykazał, powołując się na zarządzenie kwidzyńskie z 30 kwietnia 1773 roku, że cmentarz jest własnością gminy katolickiej. Osobny cmentarz ewangelicy dostali dopiero później — w 1802 roku sprzedano dawne wały fortyfikacyjne i część z nich przekazano ludności ewangelickiej właśnie na cmentarz.

Według Schultza masywna dawna stajnia zamkowa, przylegająca do samego zamku, została za Fryderyka Wielkiego przebudowana na mieszkanie pastora ewangelickiego i służyła jako plebania aż do niedawna przed 1907 rokiem. Nauczyciel luterańskiej szkoły w Pucku pobierał po 30 talarów z kasy miejskiej i z urzędu domenalnego, miał wolne mieszkanie i trochę drewna, razem 96 talarów; dopiero w 1805 roku rektor Lebermann dostał 40 talarów dodatku.

W 1798 roku do szkoły ewangelickiej chodziło tylko 12 chłopców i 8 dziewcząt. Kronika puckiej szkoły wymienia nauczycieli ewangelickich: rektora Lebermanna od 1777 roku, rektora Grubego od 1819, rektora Cuny’ego i kantora Blumenthala od 1832, a w 1872 roku Wittego na miejsce Blumenthala; w 1903 roku dwóch z siedmiu nauczycieli było ewangelikami.

Plan Pucka z 1810 roku zaznacza dawny kościół luterański w zamku, szkołę luterańską i mieszkanie pastora, a za wałami, na prawym brzegu strumienia młyńskiego, osobno cmentarz luterański i cmentarz świętego Jerzego. Reprezentacja gminy ewangelickiej konsekwentnie trzymała się nazwy „Vorschloß Putzig” (Przedzamcze Puckie), by jej kościół uchodził nie za miejski, lecz za wiejski, i by w ten sposób zachować królewski patronat. Dnia 18 maja 1838 roku gmina ewangelicka wniosła prośbę do króla o dar łaski, a rozkaz gabinetowy z 11 września 1841 roku potwierdził, że skarb państwa jako patron musi pokrywać dwie trzecie kosztów; jeszcze w 1850 roku fiskus uznał, że kościół stoi na gruncie wiejskim, a w 1896 roku zarząd kościelny odmówił włączenia do gminy miejskiej, chyba że fiskus wykupi swój obowiązek patronacki jednorazowym kapitałem.

Liczba chrztów w puckiej parafii ewangelickiej wynosiła 60 w 1823 roku, 78 w 1843, tylko 63 w 1858 i zaledwie 44 w 1890 roku — Schultz odczytuje to jako cofanie się gminy.

Neogotycki kościół ewangelicki wzniesiono około 1845 roku na terenie dawnego zamku krzyżackiego; przy nim działała dwuklasowa szkoła ewangelicka. Rok 1845 nie jest przypadkowy: wtedy właśnie gmina opuściła zamek. Wcześniejsza data, którą przy tutejszym kościele ewangelickim podaje Słownik geograficzny — „kościół katolicki i ewangelicki 1780 r.” — odnosi się do początków parafii i do domu modlitwy w dawnym domu urzędowym, nie do murowanej świątyni.

Według kroniki Harnocha z 1890 roku ewangelicy z Pucka, po niemiecku Putzig, prosili już w 1773 roku Fryderyka Wielkiego o zbudowanie kościoła. Odmówiono im z braku funduszy, przyznano jednak swobodę nabożeństw i zwolnienie z opłat na rzecz Kościoła katolickiego za chrzty, śluby i pogrzeby. Kamień węgielny pod nowy kościół położono 20 maja 1844 roku, a jego rysunek sporządził własnoręcznie król Fryderyk Wilhelm IV; świątynię poświęcono 9 listopada 1845 roku.

Kościół pod patronatem królewskim zbudowano z cegły w formie bazyliki, z bardzo wąskimi oknami, i pokryto cynkiem; dobudowana później wieża miała trzy dzwony, ołtarz zdobił obraz „Chrystus błogosławiący”, ambona była prosta, a organy miały pedał i jedenaście rejestrów. Do 1780 roku do Pucka przyjeżdżał na nabożeństwa pastor z Bolszewa.

Pierwszy tutejszy pastor, Tornier, był zarazem rektorem szkoły, podobnie jak jego następca od 1786 roku; dopiero kolejni pastorzy nie mieli już ze szkołą nic wspólnego. W 1890 roku parafia liczyła 1200 dusz i miała jeden cmentarz w Pucku.

Liczby pokazują, jak zmieniało się miasto. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 1341 mieszkańców: 355 luteranów, 846 katolików i 140 Żydów, a jako parafię luterańską podaje Puck. W 1869 roku Puck liczył 2357 mieszkańców — 1589 katolików, 664 ewangelików, 102 Żydów i dwóch „dysydentów”. Według spisu z 1 grudnia 1885 roku miasto miało 1876 mieszkańców, w tym 438 ewangelików, 1384 katolików i 54 Żydów; w 1892 roku samych ewangelików było 402. Około 1905 roku miasto miało po jednym kościele katolickim i ewangelickim oraz synagogę. Po włączeniu Pucka do Polski w 1920 roku społeczność ewangelicka gwałtownie się skurczyła.

Z tutejszej parafii ewangelickiej — w źródłach niemieckich „Putzig” — zachowały się księgi metrykalne z lat 1801–1944 oraz 1823–1849. Figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.

Piotr Birecki wymienia ten kościół wśród budowli zaprojektowanych przez Karla Friedricha Schinkla. Według zestawienia, które Piotr Birecki ułożył z katalogu elbląskiej wytwórni organów Terletzkich i z inwentarzy parafii, elbląski zakład Eduarda Wittka zbudował tu organy w 1901 roku. Spis z tego katalogu, który ogłosił Wiktor Z. Łyjak, podaje jednak dla Pucka rok 1907 i organy o 16 głosach.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 1202 ewangelików; patronem był król, a pastorem był od 1890 roku Richard Böckler.

Prasa dorzuca kilka wiadomości o tutejszych duchownych. Obok luteranów żyli w okolicy także reformowani: w styczniu 1821 roku wdowa i dzieci ogłosili w berlińskich „Berlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen” śmierć Samuela Hartmanna, pastora reformowanego w Krokowej, Lęborku, Schwartow i Pucku, który zmarł 2 stycznia 1821 roku w 79. roku życia i 50. roku urzędowania. W grudniu 1837 roku berlińska „Allgemeine preußische Staats-Zeitung” ogłosiła, że pastor Gretsel w Pucku został mianowany pastorem ewangelickim parafii Wrechow, Altenkirchen i Zachow.

W marcu 1879 roku berliński „Reichsbote” zapowiedział, że parafia w Pucku, w superintendenturze wejherowskiej i pod patronatem królewskim, zwolni się 1 kwietnia tego roku wskutek przejścia pastora Wannoviusa na emeryturę; dochód wynosił wraz z mieszkaniem około 2721 marek, z czego emeryt miał pobierać 900 marek rocznie, a parafia liczyła około 1280 dusz i miała trzy szkoły z czterema nauczycielami. W październiku 1881 roku „Königsberger Hartungsche Zeitung” podała, że dotychczasowy pastor w Pucku Schmidt został powołany przez patrona na pastora w Tharau i zatwierdzony przez konsystorz. W listopadzie 1897 roku „Ostpreußische Zeitung” zrelacjonowała obrady synodu diecezji Neustadt pod przewodnictwem superintendenta Luckowa: jego sprawozdanie wymieniało wśród pomyślnych wiadomości naprawę kościołów w Pucku i w Smażynie.

Według notatki z grudnia 1920 roku w „Königsberger Hartungsche Zeitung” Böckler był pastorem w Pucku od 1889 do 1902 roku, podczas gdy almanach z 1897 roku podaje jako początek jego urzędowania rok 1890; w 1920 roku superintendentowi Böcklerowi z Culm powierzono pierwsze stanowisko pastora ewangelickiego w Kisielicach.

W 1937 roku pastorem w Pucku był Braunschweig; jego wystąpienie o pokoju i ładzie w Kościele na dniu młodzieży w Poznaniu odnotowało poznańskie pismo ewangelickie. Imienia pastora źródło nie podaje.

Otto Braunschweig, urodzony 21 listopada 1905 roku w Lipsku, studiował teologię w Lipsku i w Gdańsku; według noty redakcyjnej „Heimatblatt für die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela” z 2008 roku był pastorem w Pucku od 1931 do 1945 roku jako następca pastora Ericha Schrödera, obsługiwał też gminę filialną w Rumi (Rahmel), a w czasie wojny kilka innych gmin, w tym gminę studencką w Gdańsku. Ulrich Schröder, syn Ericha Schrödera, pisał w tym samym numerze, że w latach 1903–1920 pastorem w Pucku był Ernst Ostermeyer, a jego następca Erich Schröder sprawował urząd do 1931 roku, gdy został superintendentem w Świeciu. Pod koniec 1918 roku obok Pucka osobnymi parafiami były jeszcze Leśniewo (Lessnau) i Rumia; po pierwszej wojnie światowej liczba ewangelików zmalała tak bardzo, że obie przestały istnieć jako osobne parafie i obsługiwano je z Pucka.

Za urzędowania Ericha Schrödera parafia pucka liczyła 450 wiernych w 24 miejscowościach, nieobsadzona parafia w Rumi — 280 w czternastu, a w Leśniewie — 230 w pięciu.

Według relacji Rosemarie Braunschweig, żony pastora, spisanej 3 lutego 1951 roku i ogłoszonej w tym samym numerze, Armia Czerwona zajęła Puck w połowie marca 1945 roku bez walki; pastor pozostał przy swojej gminie, z której uciekła tylko niewielka część. Kilka dni później polska milicja aresztowała go i przekazała Rosjanom jako więźnia politycznego, a 21 marca 1945 roku wyprowadzono go z Pucka razem z innymi więźniami. Dokładnych wiadomości o jego dalszym losie żona już nie otrzymała. Plebania była najpierw siedzibą polskiej milicji, a potem gimnazjum; rodzinę pastora wysiedlono ostatecznie wiosną 1946 roku.

W atlasie historycznym Pucka z 2024 roku zapisano, że dwie dekady po rozbiórce kościoła zlikwidowano cmentarz ewangelicki u zbiegu dzisiejszych ulic Wejherowskiej i Elizy Orzeszkowej.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Sporny pozostaje rok rozbiórki: jedne źródła mówią o 1956 roku, inne o zniszczeniu już w 1945 roku. Atlas historyczny Pucka z 2024 roku pisze, że kościół rozebrano „w latach pięćdziesiątych XX wieku”, i reprodukuje zdjęcie samej rozbiórki (za albumem „Puck. Retrospekcje na dawnych fotografiach”, Gdynia 2017).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 639 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 1239 dusz. Pastorem był wtedy, od 1903 roku, Ernst Ostermeyer, urodzony w 1873 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Johannis Adalberti (1535), Michael Wilhelm Tornier (1780), Johann Carl Lebermann (1786), Otto Daniel Wilhelm Richter (1794–1796), Carl Friedrich Ludwig Jacobi (1797), Constantin Wannovius (1858–1879), Eduard Werner Schmidt (1879), Rudolf Bernhard Riedel (1882), Richard Ernst Adolf Carl Boeckler (1890), Ernst Theodor Albert Ostermeyer (1903), Otto Braunschweig (1931).

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 453; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 121, 204, 206, 215, 216, 217, 218, 219, 223, 224, 225, 228, 339, 342, 344, 345; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, rozdział „Die evangelische Gemeinde in Putzig” (s. 213–228) oraz s. 121, 211, 220 i 344–345; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. IX, hasło „Puck”; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 211; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Berlin 1887, Kreis Putzig, s. 62; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 320–321; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 176–177, nr 227; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 91 (2009), księgi G63 (1766) i G72 (1782); ks. W. Kujawski, „Repertorium…, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), streszczenie księgi G20b (wizytacja 1686–1687); Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozrażewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae, „Fontes” Towarzystwa Naukowego w Toruniu, zeszyty 1 i 3; F. Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899; P. Simson, „Geschichte der Stadt Danzig”, t. IV: Urkunden, Danzig 1918, nr 147, s. 128; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 132; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); R. Golba, C. Kardasz, A. Pilarska, „Puck” (Atlas historyczny miast polskich, t. I: Prusy Królewskie i Warmia, z. 11), Toruń 2024, s. 18; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 84, 222; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 46–47; „Posener Evangelisches Kirchenblatt” 16 (1937), nr 2, s. 70; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 40; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 5, 161, 224; t. 3, s. 861; t. 4, s. 1060; t. 5, s. 1309, 1474, 1477; t. 6, s. 1599; t. 7, s. 1845, 1917; „Berlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen”, 18 stycznia 1821 roku, s. 12 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Allgemeine preußische Staats-Zeitung” (Berlin), 9 grudnia 1837 roku, s. 1 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 1 marca 1879 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Königsberg), 6 października 1881 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Ostpreußische Zeitung” (Königsberg), 6 listopada 1897 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Königsberg), 19 grudnia 1920 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); W. Z. Łyjak, „Katalog reklamowy firmy organmistrzowskiej »August Terletzki« z Elbląga (1857–1908)”, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1, 1999, s. 61; „Heimatblatt für die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela”, nr 28 (2008), s. 8–10 (relacja R. Braunschweig z 1951 roku, nota redakcji, U. Schröder).