Pużyce — cmentarz ewangelicki

Pużyce (po niemiecku Pusitz) to kaszubska wieś w gminie Łęczyce, wtopiona w kompleks Lasów Lęborskich. W 1356 roku komtur gdański Sweder von Pelland nadał Dobroszowi i Kirstaninowi wieś Pusicz obejmującą pięćdziesiąt włók na prawie chełmińskim, osadźcom przyznając zwyczajową dziesiątą włókę i trzeci grosz sądowy. W przywileju sądownictwo nad ludnością polską zakon zachował dla siebie.

W 1437 roku Pużyce figurują jako niemiecka wieś chłopska licząca dwadzieścia dwa i pół haka, ale zwolnienie z czynszu ciągnęło się do 1440 roku, co Franz Schultz uważa za ślad podupadnięcia osady. W 1658 roku zostało z niej pięć włók — jedna sołtysia i cztery chłopskie; byli tu też dwaj ogrodnicy i młynarz. Z nazwiska wymienieni są: wolny sołtys Wandreck, gburzy Wandreck młodszy, Schillow i dwaj Radicke oraz ogrodnicy Grube. Młyn pużycki czynszował dwanaście korców żyta.

O tutejszych ewangelikach mówi Słownik geograficzny Królestwa Polskiego. W haśle „Pużyce” przytoczono za wizytacją Rybińskiego stan z 1780 roku: 6 katolików i 28 ewangelików, przy parafii katolickiej w Rozłazinie. W haśle o dobrach Płociczno ten sam Słownik wymienia Pużyce w wykazie osad, z sześcioma osadami i 222 morgami. W 1784 roku Pużyce leżały dwie mile na północny wschód od Lęborka. Mieszkali tu sołtys wolny, czterech gospodarzy, dwóch zagrodników i chałupnik-budnik — razem dziewięć dymów; wieś należała do parafii w Brzeźnie Lęborskim (Bresen). Na początku dwudziestego wieku wieś liczyła 148 mieszkańców i należała do obwodu urzędowego w Świetlinie.

Kościoła ani kaplicy tu nie było. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczył w Pużycach 123 ewangelików, bez katolików. W tym spisie urząd stanu cywilnego mieścił się w Brzeźnie Lęborskim, a parafią katolicką był Lębork. Franz Tetzner, spisując mowę Słowińców i Kaszubów nadłebskich, wymienił Pużyce wśród wsi, w których można było spotkać starych ludzi rozumiejących ten język, i przy niemieckim Pusitz postawił polską formę nazwy.

W drugiej połowie dziewiętnastego wieku założono cmentarz. W południowo-wschodniej części wsi leży on przy drodze dojazdowej do fermy krów mlecznych. Dziś cmentarz jest silnie zarośnięty i zdewastowany. Zachowały się kamienne ramy mogił, płyty nagrobne, cokoły po krzyżach i fragment steli, a w części zachodniej czytelny jest ślad alejki. W założeniu o kształcie nieregularnym po ogrodzeniu nic nie zostało. Na obrzeżu przetrwał szpaler brzóz i kilka dębów. Nieliczne inskrypcje dają się odczytać — wśród nich inskrypcje Idy Freese z domu Dezelste (1875–1937) oraz Hermanna Herbona (1861–1935) i jego żony Evy z domu Weiß (1865–1932). W tej grupie jest też inskrypcja Augusta Kolodzickiego (1867–1910). Obiekt figuruje w krajowej ewidencji zabytków, z kartą cmentarza sporządzoną 15 listopada 1984 roku, ale do rejestru zabytków wpisany nie jest.

Źródła: wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, 1912, s. 415; Gemeindelexikon für die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, Kreis Lauenburg, strony 188–189, pozycja 38; F. Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899, s. 14–15; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1051.