Pyszno — cmentarz ewangelicki leśników (Bukowa Góra)

Cmentarz ewangelicki leśników leży na Bukowej Górze nad jeziorem Pysznem, przy szosie z Sierzna do Studzienic, na terenie rezerwatu „Bukowa Góra nad jeziorem Pysznem” w Nadleśnictwie Osusznica. Chowano tu leśników i pracowników królewskiego nadleśnictwa Zerrin, czyli Sierzno, oraz ich rodziny. Do rejestru zabytków wpisano go 29 listopada 1994 roku pod numerem A-1495 jako „cmentarz ewangelicki zasłużonych leśników, na Bukowej Górze, 1837–1939”; ewidencja prowadzi go jako cmentarz ewangelicki w Pysznie w gminie Bytów. Tablica ustawiona na miejscu nazywa go w trzech językach cmentarzem ewangelickim zasłużonych leśników niemieckich i datuje na drugą połowę XIX wieku.

Cmentarz jest uporządkowany, prowadzi tędy ścieżka „Szlakiem Otto Smaliana”. Kościoła ani kaplicy przy cmentarzu nie było.

Benedykt Reszka pisze, że od 1837 roku jest on miejscem spoczynku leśników i pracowników nadleśnictwa Sierzno oraz ich rodzin; nazywa go jedynym na Pomorzu ewangelickim cmentarzem leśników i najlepiej zachowaną nekropolią na Gochach; jedynym na Pomorzu nazywa go też strona gminy. Według innego opisu pierwszy pochówek odbył się tu w 1874 roku: spoczął wtedy zmarły w tym roku królewski nadleśniczy Otto Heinrich Smalian. Urodzony w 1827 roku w Stralsundzie, był — jak pisze Benedykt Reszka — leśnikiem światowej sławy, twórcą wzoru do obliczania miąższości drewna; według biogramu w „Allgemeine Deutsche Biographie” (R. Heß, 1892) obliczanie miąższości strzały wzorem paraboloidy ściętej, z przekroju górnego i dolnego, zalecał Heinrich Ludwig Smalian (1785–1848), autor „Beitrag zur Holzmeßkunst” z 1837 roku; Otto Heinrich był jego synem (P. Krüger, wykład w Stralsunder Akademie, 2017).

Obok Otto Heinricha Smaliana pochowano jego przyjaciela Friedricha Adolpha Olberga, zmarłego w 1878 roku nadinspektora lasów rejencji koszalińskiej, u Reszki nazwanego królewskim nadzorcą lasów. Ostatni pogrzeb odbył się w 1939 roku — pochowano wtedy Idę Schüschke. Zachowało się 31 grobów i mogił; wśród nagrobków jest 15 krzyży żeliwnych, pięć tablic kamiennych i kilka innych.

Pyszno to śródleśna osada w gminie Bytów; przed 1945 rokiem leżała w powiecie bytowskim (Kreis Bütow), w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze. Słownik geograficzny odnotowuje Pyszno jako kolonię, która w 1780 roku należała do parafii w Ugoszczy i liczyła 3 mieszkańców katolickich oraz 4 ewangelickich — liczby te pochodzą z wizytacji Rybińskiego. Inwentarz zabytków powiatu bytowskiego z 1938 roku wymienia Zerrinerheide wśród osad należących do wsi Zerrin, czyli Sierzna, i podaje dla Zerrina parafię w Damsdorfie, czyli Niezabyszewie, zarówno ewangelicką, jak i katolicką.

Według inwentarza z 1938 roku Zerrin liczyło w 1936 roku 513 mieszkańców, w tym 162 katolików. Leksykon Meyersa z 1912 roku podaje dla wsi królewskiej Zerrin 476 mieszkańców; taką samą liczbę inwentarz notuje dla roku 1855 (łącznie dla Zerrina królewskiego i szlacheckiego), a dla 1905 roku — 693 mieszkańców, w tym 172 katolików. Nadleśnictwo Sierzno wraz z Zerrinerheide należało w 1895 roku do parafii ewangelickiej w Ugoszczy (Bernsdorf), przy niej pozostawało do 1912 roku, a od 1925 roku należało do nowej parafii w Niezabyszewie.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujął Zerrin w trzech pozycjach. W gminie wiejskiej wykazano 314 ewangelików, 74 katolików i dziesięciu innych chrześcijan, w obwodzie dworskim — 81 ewangelików i sześciu katolików; obie jednostki należały do parafii ewangelickiej w Bytowie i katolickiej w Damsdorfie. W obwodzie leśnym (nadleśnictwie), którego dotyczy cmentarz, spis wykazał 155 ewangelików i 67 katolików, przypisanych do parafii w Bernsdorfie, czyli Ugoszczy. Parafię w Ugoszczy ustanowiono dekretem konsystorza z 21 czerwca 1878 roku jako parafię bez patronatu. Utworzono ją z okręgu wydzielonego z parafii bytowskiej, który od dziesięciu lat obsługiwali wikariusze; obejmowała Zerrin razem z osadą Zerrinerheide. Inwentarz zabytków powiatu bytowskiego z 1938 roku wylicza jej okręg jako „Bernsdorf, Gröbenzin, Reckow (bis 1911 Sonnenwalde, bis 1912 Zerrin)”.

Po 1945 roku ludność niemiecką i ewangelicką wysiedlono, a w te strony napłynęli polscy osadnicy; dzisiejsze Pyszno ma 42 mieszkańców.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Benedykt Reszka pisze, że cmentarz jest miejscem spoczynku leśników od 1837 roku, a według innego opisu pierwszy pochówek odbył się tu w 1874 roku.

Źródła: Benedykt Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, Borowy Młyn — Rumia 2008, s. 173–174; rejestr zabytków województwa pomorskiego, numer A-1495; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichmüller, „Kreis Bütow”, Stettin 1938, s. 274–275 (⚠ druk z 1938, warstwa inwentarzowa); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, t. 2, s. 1223, hasło Zerrin (wieś królewska); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Bütow, s. 198–199, pozycje 45, 62 i 63; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, 1878, nr 54; strona „Ewangelicki Cmentarz Leśników na Bukowej Górze nad Pysznem”.