Przejazdowo — mennonicki dom modlitwy (Quadendorf)

Przejazdowo, po niemiecku Quadendorf, leżało na małych Żuławach Gdańskich, około dziewięciu kilometrów na wschód od Gdańska — Słownik geograficzny podaje mniejszą odległość: trzy czwarte mili — w depresji, dwa metry poniżej poziomu morza, w powiecie Nizin Gdańskich (Kreis Danziger Niederung). Do 1920 roku wieś należała do rejencji gdańskiej w prowincji Prusy Zachodnie, w latach 1920–1939 do Wolnego Miasta Gdańska, a w latach 1939–1945 do okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie.

Dziś jest wsią w gminie Pruszcz Gdański. Słownik notuje tu bardzo urodzajną glebę.

Prawo chełmińskie odnowił wsi w 1399 roku komtur gdański Albrecht von Schwarzburg; był to drugi przywilej chełmiński dla Przejazdowa. W 1429 roku wieś Quadendorf (12 łanów, prawo chełmińskie) i dwór (6½ łanu) nadano rycerzowi Henrichowi Hattenickowi z Mutterstrentz. W 1446 roku kartuzi kupili przed sądem Starego Miasta Gdańska dwór za 540, a wieś za 1080 grzywien; wizytatorzy w 1448 roku i kapituła w 1449 roku postanowili, że dóbr tych nie wolno odłączyć od klasztoru. Mieszkali tu chłopi niemieccy z własnym ustrojem wiejskim, z wybieranymi rajcami i ławnikami.

W 1461 roku ściągnięto stąd i aresztowano konwersa Thomasa Heyla w sprawie spisku kartuzów.

Klasztor kartuski wydał dla Quadendorfu wilkierz, czyli statut wiejski. H. Schuch nie podaje daty wilkierza. W paragrafie drugim wilkierz pozostawiał każdego mieszkańca przy jego przekonaniach, ale zaznaczał, że klasztor życzy sobie, aby wszyscy byli katolikami. Mieszkańcy musieli zachowywać święta katolickie i chrzcić dzieci po katolicku. Jeśli oboje narzeczeni pochodzili ze wsi, ślubu udzielał im ksiądz katolicki. Bez wiedzy klasztoru nie wolno było wzywać do wsi obcego duchownego. Pogrzeb wolno było urządzić w dowolnym obcym miejscu, ale „bez śpiewu i dzwonów”.

Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku Quadendorf była wsią chłopską w dzierżawie wieczystej, w latach 1807–1826 należącą do miasta Gdańska, z 11 gospodarstwami chłopskimi, pięcioma zagrodami chałupniczymi i 18 budynkami mieszkalnymi; osobno podręcznik opisywał folwark tej nazwy z pięcioma budynkami mieszkalnymi. W 1869 roku podręcznik notował, że miejscowość miała własny okręg szkolny.

W 1869 roku na 151 mieszkańców przypadało 135 ewangelików, 9 mennonitów i 7 katolików. Słownik geograficzny notuje osobno dobra Przejazdowo (Quadendorf) nad Małą Motławą, które w 1869 roku liczyły 62 mieszkańców: 50 ewangelików, 7 katolików i 5 mennonitów.

Spis z 1 grudnia 1885 roku prowadzono osobno dla dwóch jednostek. W gminie wiejskiej mieszkały 162 osoby — 149 ewangelików, 7 innych chrześcijan i 6 katolików; w obszarze dworskim 59 osób — 51 ewangelików, 6 innych chrześcijan i 2 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Reichenbergu, dzisiejszej Bogatce (Słownik geograficzny podaje tę nazwę w spolszczeniu Rychemberk). W Reichenbergu mieściły się okręg urzędowy i urząd stanu cywilnego. Katolicy chodzili do kaplicy królewskiej w Gdańsku.

Według encyklopedii GAMEO w 1845 roku gmina mennonicka z Dziewięciu Włók (Neunhuben) zbudowała w Przejazdowie dom modlitwy jako filię gminy w Żuławkach (Fürstenwerder); służył on do 1945 roku. Gminę mennonicką z Przejazdowa notuje też prasa z 1870 roku: w wykazie datków ogłoszonym 23 października tego roku w „Berlinische Nachrichten”, w czasie wojny francusko-pruskiej, figuruje „Mennoniten-Gemeinde Quadendorf in Danzig” z ofiarą 112 talarów. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia przy parafii w Bogatce (Reichenberg) cmentarze w Bogatce i w Przejazdowie.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Bogatka (Reichenberg) i podaje tu 162 ewangelików i 35 w obszarze dworskim.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. IX, hasło „Quadendorf”; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, hasło Quadendorf; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 XII 1885), Kreis Danziger Niederung, s. 20, poz. 48 oraz s. 22, poz. 80; H. Penner, R. D. Thiessen, „Quadendorf (Pomeranian Voivodeship, Poland)”, GAMEO — Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia Online, 2012 (kopia archiwalna z 3 sierpnia 2020 roku); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 55, pozycje 243 i 244; Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 95, 102, 117; Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 99; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 186; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26; „Berlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen”, 23 października 1870 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 28.