Rabacino — cmentarz ewangelicki

Po dawnej wspólnocie ewangelickiej Rabacina pozostał wiejski cmentarz; wojewódzka ewidencja zabytków prowadzi go jako cmentarz historyczny.

Rabacino — po niemiecku Gröbenzin, po kaszubsku Grabaczëno albo Rabacëno — leżało w powiecie bytowskim, w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze, osiem kilometrów na południowy wschód od Bytowa. Była to kolonia fryderycjańska, założona przy owczarni Rzepnica (Schäferei Rzepnitz). Inwentarz zabytków powiatu z 1938 roku podaje, że 30 listopada 1751 roku urząd bytowski umówił się z dwoma wolnymi osadnikami o ich osiedlenie na wrzosowisku czarnodąbrowskim, a 12 lutego 1752 roku rozkaz gabinetowy Fryderyka Wielkiego powołał kolonię do życia. W tym samym roku osadzono tu dziesięć rodzin przędzalników wełny.

Rabacino leżało trzy czwarte mili na wschód-południowy wschód od Bytowa. Osadnicy po ośmiu latach wolnizny zbudowali sobie domy i stodoły; razem mieli 907 mórg ziemi i płacili roczny czynsz. W posługach naturalnych obowiązywały ich tylko podwody dla podróżnych i wojska (Paß- und Marschfuhren).

Według opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku Rabacino było kolonią założoną na wrzosowisku ugoskim (Bernsdorfsche Heide), złożoną z dwunastu rodzin oraz chałupy owczarza i pastucha, liczącą 18 ognisk (domostw) i wcieloną do parafii w Ugoszczy, po niemiecku Bernsdorf.

Własnego kościoła Rabacino nie miało. Ewangelicy należeli do parafii ewangelickiej w Ugoszczy, katolicy do tamtejszej parafii katolickiej, a urząd stanu cywilnego i okręg urzędowy mieściły się w Ząbinowicach (Gersdorf). Hilferding objechał w 1856 roku niemal wszystkie wsie powiatu. Jego relacja, przytaczana przez Tetznera, mówi, że w południowo-wschodniej części powiatu bytowskiego jedynie Rabacino było jeszcze w połowie kaszubskie, podczas gdy w Ugoszczy, Czarnej Dąbrowie, Osławie Dąbrowie, Sonnenwalde i Przywozie po kaszubsku mówiło tylko kilkoro starych ludzi.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykazał w Rabacinie 257 mieszkańców: 120 ewangelików i 137 katolików. W 1925 roku Ugoszcz miała 829 mieszkańców, w tym 600 ewangelików. W 1939 roku Rabacino liczyło 168 mieszkańców.

Do lat trzydziestych XX wieku wieś nie miała bezpośredniej drogi do Bytowa — zapewniła ją budowa szosy do Ząbinowic i Mądrzechowa (Gersdorf-Mangwitz), opisana w dziejach powiatu wydanych w 1938 roku wśród robót podjętych dla zatrudnienia bezrobotnych. Po 1945 roku wieś przeszła do Polski jako Rabacino, a tutejsza wspólnota ewangelicka przestała istnieć.

W październiku 2026 roku teren cmentarza odnaleziono na zadrzewionym wzniesieniu, około kilometra na północ od punktu, w którym atlas umieszczał go dotąd według położenia wsi. Pod drzewami i barwinkiem leżą pojedyncze polne głazy i fragment betonowego obramienia; na jednym z drzew ktoś zawiesił latarnię. Cmentarz leży tuż przy szosie; z drogi go nie widać, a zostały po nim roślinność typowa dla dawnych cmentarzy, przede wszystkim barwinek, i kilka kamieni.

Źródła: L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1055; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (Gemeindelexikon für die Provinz Pommern), powiat Bütow, s. 196–197, poz. 10; F. Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899, s. 95; „Die Geschichte des Kreises Bütow” (1938), fragment o robotach zatrudnieniowych po 1933 roku; G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichmüller, „Kreis Bütow”, Stettin 1938, s. 197–198; Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2017–2020 (uchwała Rady Powiatu Bytowskiego nr XXIX/229/2017), wykaz wojewódzkiej ewidencji zabytków, gmina Studzienice, poz. 27; oględziny terenowe i fotografie z wizyty autora atlasu, 5 października 2026 roku; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1055.