Raciniewo — kościół (dawniej ewangelicki)

Z dawnego zboru w Raciniewie, po niemiecku Ruthenberg, został budynek: drewniany kościół o konstrukcji ryglowej z 1680 roku. Po 1945 roku przejęli go katolicy; dziś jest to filialny kościół rzymskokatolicki pod wezwaniem Matki Boskiej Częstochowskiej. Do rejestru zabytków wpisano go w lutym 1959 roku pod numerem A-104. Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa stało się to 25 lutego, natomiast orzeczenie nr 173, ogłoszone w dzienniku urzędowym Wojewódzkiej Rady Narodowej w Koszalinie, nosi datę 23 lutego.

Wieś liczy dziś 127 mieszkańców (2024).

Raciniewo było niewielką osadą w dawnym powiecie człuchowskim — do 1919/20 roku w prowincji Prusy Zachodnie i rejencji kwidzyńskiej, w latach 1920–1938 w Marchii Granicznej Poznańsko-Zachodniopruskiej z rejencją w Pile, a od 1 października 1938 roku w prowincji Pomorze, nadal w rejencji pilskiej (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreußen).

Kościół stał tu przed Reformacją. W 1617 roku arcybiskup Wawrzyniec Gembicki umieścił go w spisie świątyń nowo utworzonego dekanatu czarnieńskiego, ale wizytator Trebnic zastał go w 1653 roku od dawna zamienionym na zbór luterański. Dawniej wieś dawała tacę proboszczowi w Łozie.

Miejscowy zbór był filią Olszanowa (Elzanowa), a dzieje tamtej parafii przekazują dwie zgodne relacje: kościół w Olszanowie również figuruje w spisie Gembickiego z 1617 roku i także nie został wtedy przyłączony do żadnej sąsiedniej parafii katolickiej, bo znajdował się w rękach ewangelików; wizytacja Trebnica z 1653 roku odnotowuje tam zbór luterański, a pierwszego duchownego ewangelickiego ustanowiono w 1691 roku. Jako filie należały do Olszanowa zbory w Pakotulsku (Pogdanzig), Gockowie, Raciniewie i Ritterbergu. Pakotulsko odłączono od Olszanowa w 1852 roku i przyłączono do Sąpolna, a w tym samym roku przeszło do Olszanowa Bärenwalde. Harnoch opisał tę wspólnotę w 1890 roku jako „parafię łączną” pięciu gmin — Olszanowa, Raciniewa, Gockowa, Rittersbergu i Bärenwalde — wszystkich małych, ubogich i daleko od siebie położonych, wszystkich pod patronatem dworskim.

Tutejszy kościół Harnoch nazywa równie małym jak olszanowski, tylko jeszcze skromniejszym i ciemniejszym, z wieżą o dwóch dzwonach. Według Aleksandra Klempa (1994, s. 217) zbór w Raciniewie wzniesiono w ciągu jednej nocy w 1680 roku. Autor wymienia go jako zbór luterański, który posiadał piękne wyposażenie (s. 140), i pisze, że w Pakotulsku, Raciniewie, a zwłaszcza w Dyminku „autochtoni mogli stanowić pewien procent zborowników” (s. 164).

Z tutejszej parafii ewangelickiej zachowały się księgi metrykalne z lat 1775–1830, ujęte w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. Max Bär w wykazie z 1908 roku notuje, że chrzty, śluby i zgony Olszanowa, Raciniewa i Rittersbergu prowadzono we wspólnej księdze od 1691 roku.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Raciniewo należało do Joachima von Borna, potem do jego brata Krispina Friedricha, następnie do córek Krispina; od 1753 roku majątek trzymał Christoph Albrecht Przywidzki z żoną Marią Elisabeth z domu von Born, potem ona sama z córką Katharine Konradine, zamężną von Mehling. W wykazie wasali z 1774 roku jako dziedziczka figuruje pani Przywidzka, a następcą w posiadaniu był 37-letni Karl von Mehling.

Przynależność do Olszanowa przetrwała do końca XIX wieku. W 1868 roku mieszkało tu 204 ewangelików wobec 10 katolików, a spis z 1 grudnia 1885 roku prowadzi Raciniewo w dwóch wierszach: gmina wiejska liczyła 16 osób, wszystkie wyznania ewangelickiego, obszar dworski zaś 246 mieszkańców — 237 ewangelików i 9 katolików. Przy obu wpisano parafię ewangelicką w Olszanowie i katolicką w Czarnem. Ten sam spis podaje też Ritterberg — zapisywany tam i u Harnocha jako Rittersberg, a dziś noszący nazwę Grodzisko — jako obszar dworski tego powiatu, liczący 112 mieszkańców, w tym 96 ewangelików i 16 katolików, przypisany — jak Raciniewo — do parafii ewangelickiej w Olszanowie.

Według urzędowego podręcznika rejencji kwidzyńskiej z 1868 roku ewangelicy należeli do parafii Elsenau; katolicy — do parafii w Czarnem; dzieci należały do okręgu szkolnego Loosen.

Inwentarz zabytków z 1887 roku wpisał kościół w Raciniewie, po niemiecku Ruthenberg, na listę kościołów ewangelickich powiatu człuchowskiego jako budowlę drewnianą lub szachulcową, bez daty budowy. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że tutejsza gmina kościelna w okręgu parafialnym Olszanowa liczyła wtedy 673 ewangelików; patronem był właściciel dóbr Miethke, a obsługiwał ją pastor Ernst Dieckmann z Olszanowa (Elsenau), urzędujący od 1884 roku.

Spis dzwonów kościołów ewangelickich Grenzmarku, ogłoszony przez Fritza Mertinata w latach 1941–1942, tuż przed wojenną rekwizycją, wymienia pęknięty dzwon z 1888 roku od Jeana Colliera z Gdańska i dwa dzwony staliwne z Bochum z 1924 roku, kupione za 1595 marek ze składek parafian; drugi dzwon Colliera z 1888 roku oddano w 1917 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Ksiądz Panske zaliczył Raciniewo do zborów luterańskich założonych „na świeżym korzeniu” na dobrach szlacheckich, nie do świątyń przejętych; inne źródła mówią o kościele sprzed Reformacji zamienionym na zbór.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 223 ewangelików i 47 w obszarze dworskim, a w całej tutejszej parafii 790 dusz.

Źródła: J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, z. 4: „Die Kreise Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow”, Danzig 1887, s. 388; ks. J. Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 335–337; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 494–495; ks. P. Panske, „Chojnice i Człuchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji”, Toruń 1925, s. 22; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 13, nr 208 (diecezja Schlochau); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearbeitet vom Königlichen statistischen Bureau; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); „Gesetz über die Gebietsbereinigungen in den östlichen preußischen Provinzen. Vom 21. März 1938”, § 4 i § 13, w: „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern” 70 (1938), s. 51–53; F. Mertinat, „Die Glocken der evangelischen Kirchen in der Grenzmark”, „Grenzmärkische Heimatblätter” 1941–1942, s. 162; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 83; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 383 (s. 17), nr 384 (s. 17), nr 1352 (s. 128); „Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Koszalinie” 1959, nr 4, poz. 19; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 142–143; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79; A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 140, 164, 217.