Radziejewo — cmentarz ewangelicki

Radziejewo, po niemiecku Rathsdorf, a w czasach krzyżackich Rautenberg, to kociewski majątek nad Jeziorem Borzechowskim, do 1920 roku w powiecie starogardzkim (Kreis Preußisch Stargard) w rejencji gdańskiej Prus Zachodnich, a w latach 1920–1939 w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, w województwie pomorskim. Słownik geograficzny opisuje dobra rycerskie o powierzchni 773 hektarów, z gorzelnią parową połączoną z młynem i cegielnią oraz hodowlą bydła i owiec; w 1869 roku stało tu 8 domów, a mieszkało 179 osób: 124 katolików i 55 ewangelików.

Wieś nabyli w pierwszej połowie XVI wieku Klińscy — pierwszym, który tu mieszkał, był Leonard Kliński, w 1533 roku poseł stanów pruskich do króla Zygmunta I.

Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku ewangelicy należeli do parafii w Borzechowie; katolicy — do parafii w Zblewie; dzieci należały do okręgu szkolnego w Miradowie.

W spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku naliczono 208 mieszkańców, z czego 133 katolików i 75 ewangelików (powiat starogardzki, strona 36, pozycja 110). Ewangelicy chodzili do kościoła w Borzechowie, po niemiecku Bordzichow, gdzie mieściła się ich parafia. Katolików spis z 1885 roku przypisuje do parafii w Zblewie, po niemiecku Hoch Stüblau. Słownik geograficzny przy Radziejewie podaje parafię katolicką w Zblewie i ewangelicką w Borzechowie.

W Radziejewie nie było świątyni ani zboru ewangelickiego; zachował się cmentarz. Ewidencja konserwatorska powiatu starogardzkiego wymienia ją pod pozycją siedemdziesiątą ósmą w gminie Zblewo: leży po wschodniej stronie wsi, od północy graniczy z drogą gruntową w kierunku Szteklina i Sumina, a jej powierzchnia wynosi 20 arów. W lesie przy tej drodze zachowały się nikłe resztki cmentarza, założonego około 1800 roku.

Katolicy również nie mieli tu kościoła, lecz dworską kaplicę. Ksiądz Jakub Fankidejski zapisał, że w drugiej połowie XVIII wieku Radziejewo należało do Feliksa Płaskowskiego, który dla duchownej wygody utrzymywał kaplicę we dworze. Nazwisko podano tak, jak w druku Fankidejskiego; Słownik geograficzny, powołując się na tę samą stronę, pisze „Feliks Pląskowski”. W 1780 roku, za pozwoleniem biskupim, odprawiał w niej codziennie Mszę kapelan domowy Grzegórz Wilhelm, rodem z Warmii. W większe święta dwór jeździł do Zblewa, a kapelan pomagał tam proboszczowi w nabożeństwie.

W Radziejewie cmentarz, zachowany szczątkowo, jest dziś nieczynny.

Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy Zblewo na lata 2022–2025 wymienia go jako dawny cmentarz ewangelicki o powierzchni 0,20 ha, położony po wschodniej stronie wsi przy drodze gruntowej, a jego stan określa jako „zły”.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Radziejewo należało do Tomasza Grąbczewskiego, od 1758 roku do jego syna Józefa, od 1771 roku do Feliksa Płaskowskiego, od 1796 roku do Franciszka Płaskowskiego, od 1808 roku do Joanny Petroneli Wernikowskiej, od 1812 roku do Ksawerego Nostitz-Jackowskiego, od 1818 roku do Hieronima Pawłowskiego, a od 1828 roku do Ludwika Tuchołki. W wykazie wasali z lat 1774–1775 35-letni Feliks Płaskowski mieszkał w Radziejewie; jego brat Andrzej był kanonikiem warmińskim, a Ksawery — jezuitą w Toruniu.

Majątek Rathsdorf (około 775 hektarów) należał w latach 1891–1909 do Heinricha Gramsa, a od 1912 roku do Augusta Gramsa, deputowanego powiatowego, który figuruje jako właściciel jeszcze w 1928 roku. W 1937 roku 400 hektarów majątku jego spadkobierców wpisano do wykazu ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu, a w 1938 roku rozdzielano już pierwszą ratę wynagrodzenia za przymusowo wykupioną część Radziejewa.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Borzechowo (Bordzichow) i podaje tu 75 ewangelików w obszarze dworskim.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); wojewódzka ewidencja zabytków — wykaz cmentarzy powiatu starogardzkiego, karta gminy Zblewo; Kociewiacy.pl — Dzieje wsi Radziejewo (J. Milewski); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902 (hasło „Radziejewo”); ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 251; Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy Zblewo na lata 2022–2025 (uchwała nr LXXIV/530/2023 z 9 października 2023 roku); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 131 (s. 6), nr 1209 (s. 87); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 217, pozycja 199; „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 176; „Handbuch des Grundbesitzes”, Prusy Zachodnie, 1909, s. 120; E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 78; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1937 nr 10 poz. 74, pozycja 204; „Pomorski Dziennik Wojewódzki” 1938, nr 14; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1204; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42.