Radzyń Chełmiński — dawny kościół ewangelicki (nieistniejący)

Kościoła ewangelickiego w Radzyniu Chełmińskim — po niemiecku Rehden — nie ma. Wzniesiono go od podstaw w latach 1777–1780. Wieżę dostawiono w 1856 roku. We wnętrzu stały ołtarz połączony z amboną w jedną całość, marmurowa chrzcielnica i niewielkie organy. Po wojnie budowla służyła za magazyn nawozów, w 1957 roku została rozebrana, a w jej miejscu założono park z pomnikiem 47 ofiar nazizmu. Zachował się odrębny cmentarz ewangelicki z XIX wieku, zdewastowany.

Samo miasto zawdzięcza początek Hermanowi Balkowi, pierwszemu mistrzowi krajowemu krzyżackiemu, który wzniósł tu obronny zamek na skraju puszczy dzielącej ziemię chełmińską od Pomezanii, tam, gdzie Prusowie raz po raz wdzierali się w głąb kraju. Piotr z Dusburga umieszcza tę budowę pod rokiem 1234, ksiądz Jakub Fankidejski pod 1233. Wokół zamku, nad Jeziorem Zamkowym, wyrosło miasto; przywilej Hermana Balka odnowił w 1285 roku mistrz krajowy Konrad von Thierberg.

W źródłach nie znaleziono wiadomości, by protestanci przejęli farę świętej Anny; Fankidejski takiego przejęcia nie odnotowuje. Świątynię spalili Szwedzi w swojej pierwszej wojnie, a katolicy nie mieli wtedy nawet miejsca, gdzie mogliby wygodnie odprawiać nabożeństwo; prezbiterium odnowił z gruntu w 1640 roku starosta Mikołaj Wejher, późniejszy wojewoda chełmiński. W kościele chór wielki przywrócił do dawnej świetności Jan Gniński, wojewoda chełmiński. Przez lata między pożarem a odbudową zwykłe nabożeństwo parafialne odprawiano w kaplicy Przemienienia Pańskiego, którą w 1601 roku zbudował starosta Hugo Dąbrowski wraz z rodzinnymi grobami w sklepieniu; jego żona, Katarzyna z Działyńskich, przeznaczyła na tę kaplicę blisko dwie włóki roli.

Po rozbiorze protestancki urzędnik królewski zamienił kaplicę zamkową na magazyn.

Po zajęciu ziemi chełmińskiej przez Prusy tutejsi ewangelicy uczęszczali do kościoła w Grudziądzu; własną parafię erygowano w Radzyniu w 1795 roku. Według kroniki Harnocha z 1890 roku pierwszym pastorem w Radzyniu Chełmińskim był od 1796 roku Jacob Schmidt; do tego czasu kościoły parafii obsługiwali duchowni z Grudziądza. Do parafii należał kościół w Jerrentowitz (Arnoldsdorf) — mały, zniszczony budynek kryty strzechą — w którym nabożeństwo odprawiano co trzecią niedzielę; cała parafia liczyła 290 chrztów i 2330 komunikantów w roku.

W mieście w 1868 roku na 1692 mieszkańców było 721 ewangelików; spis z 1 grudnia 1885 roku naliczył 1941 mieszkańców: 1036 katolików, 770 ewangelików, 130 Żydów i 5 osób innych wyznań. Działała tu trzyklasowa szkoła ewangelicka, do której chodziło sto trzydzieścioro czworo dzieci.

Agathon Harnoch podaje w 1890 roku dla całej parafii, z kilkudziesięcioma wsiami w powiatach grudziądzkim i chełmińskim, dziewięć tysięcy dusz. Prasa dodaje do spisu tutejszych pastorów dwie wiadomości z lat 1886 i 1892. W grudniu 1886 roku „Königsberger Hartungsche Zeitung” ogłosiła, że probostwo w Radzyniu, w diecezji Kulm-Graudenz, z patronatem królewskim, zwolniło się po przejściu na emeryturę pastora doktora Wunscha; dochód wynosił około 4870 marek, z czego emeryt miał otrzymywać rocznie 1630 marek, a liczbę dusz ogłoszenie szacowało na około 7500, mniej, niż podaje Harnoch. Nowego pastora wybierały połączone organy gminy. W maju 1892 roku, po odejściu pastora Schaefera do Koszalina, administratorem parafii w Radzyniu mianowano kandydata Lamprechta.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 5185 ewangelików; patronem był król, a pastorem był od 1893 roku Paul Kallinowsky.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Johann Jacob Schmidt (1796), Karl Wilhelm Rudolf Schaefer (1890), Paul Ludwig Emil Kallinowski (1893), Paul Friedrich Gottlieb Bandlin (1907).

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 485; Kościół ewangelicki (dawny), Radzyń Chełmiński — polska-org.pl [kopia archiwalna 2018-08-01]; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 484–485 (hasło „Rehden und Jerrentowitz”); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. IX, hasło „Radzyn”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat grudziądzki, s. 126–127, poz. 3; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 58; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 62; t. 3, s. 909; t. 6, s. 1562, 1602; „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Königsberg), 4 grudnia 1886 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Norddeutsche Allgemeine Zeitung” (Berlin), wydanie wieczorne, 10 maja 1892 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).