Rakowice — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Rakowicach (po niemiecku Klein Krebs) zachował się jako relikt w terenie leśnym. Wojewódzka ewidencja zabytków umieszcza go na południe od wsi, na działce 334/6, i datuje na drugą połowę XIX wieku; opracowanie gminne podaje, że założono go około 1833 roku, na zachodnim skraju wsi. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023–2026 podaje, że cmentarz leży w lesie około 260 m na południe od wsi, układ cmentarza nie zachował się, częściowo przetrwał starodrzew, a nagrobki z końca XIX wieku są mocno zniszczone.

W rejestrze miejscowości Dietricha Langego Klein Krebs to rozproszona wieś sześć kilometrów na południowy wschód od Kwidzyna, z polską nazwą Rakowice. Słownik geograficzny pod hasłem Rakowice opisuje wieś Groß Krebs i umieszcza ją „nad szosą z Kwidzyna do Prabut”, a przy tej szosie leży Rakowiec. W Rakowcu urzędowy rejestr zabytków notuje dawny kościół parafialny pod wezwaniem świętego Antoniego z drugiej połowy XIV wieku, wpisany pod numerem A-836 decyzją z 24 kwietnia 1975 roku.

Życie wsi w pierwszej połowie XIX wieku opisuje artykuł „Aus dem Bauernleben in Kl. Krebs zwischen 1800 und 1850”, ogłoszony w 1920 roku bez podpisu autora, na podstawie opowiadań starej kobiety, Eleonore Mau z domu Brunkall. Wszyscy mieszkańcy byli wtedy ewangelikami i należeli do parafii w Rakowcu (Groß Krebs); czytać i pisać umieli tylko Erdmann Schachschneider i stary Fröhling. Szkoła stała pośrodku wsi, a izba szkolna była zarazem mieszkaniem nauczyciela. Nauczyciel Modrak, z głównego zajęcia rzeźnik, nie umiał czytać ani pisać, a nawet poprawnie odmówić Ojcze nasz, więc gospodarze domagali się jego przeniesienia; dopiero za jego trzeciego następcy, nauczyciela Knotha, syna weterynarza i z zawodu siodlarza, około 1820 roku szkoła naprawdę ożyła i dzieci uczyły się odtąd czytać i pisać.

Między Bożym Narodzeniem a Nowym Rokiem nauczyciel chodził z uczniami od domu do domu, śpiewał pieśni i zbierał pieniądze, kiełbasy i inną żywność; w tym samym celu, choć w innym czasie, chodził po kolędzie do swoich parafian pastor z Rakowca. Po pogrzebie urządzano stypę, w której zwykle brała udział cała wieś. Zesłani do Kwidzyna duchowni staroluterańscy ze Śląska wywołali w Rakowicach ruch występowania z Kościoła krajowego, który — jak pisze autor — nadał życiu kościelnemu wsi szczególną treść.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Klein Krebs jako wieś. Notował tu 41 domów mieszkalnych i 301 mieszkańców, w tym 261 ewangelików, jednego katolika i 39 osób innych wyznań. Ewangelicy należeli do parafii Groß Krebs; katolicy — do parafii w Kwidzynie. W miejscowości był własny okręg szkolny.

W spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku naliczono w Klein Krebs 302 mieszkańców, w tym 291 ewangelików i 11 katolików, a wieś wpisano do parafii ewangelickiej Groß Krebs. W rejestrze Langego Klein Krebs należy według stanu z 1939 roku do tej samej parafii.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Rakowiec (Groß Krebs) i podaje tu 175 ewangelików.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Kwidzyn, poz. 401; Rakowice — Gmina Kwidzyn; Kwidzynopedia, hasło „Rakowice”; Narodowy Instytut Dziedzictwa, rejestr zabytków województwa pomorskiego, stan na 30 VI 2026, gmina Kwidzyn; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom IX, hasło „Rakowice”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder, s. 76–77, pozycja 57; D. Lange, „Geographisches Ortsregister Ostpreußen”, 2005, karta miejscowości Klein Krebs w Bildarchiv Ostpreußen; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023–2026 (uchwała nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 106–107; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68; „Aus dem Bauernleben in Kl. Krebs zwischen 1800 und 1850. Nach Erzählungen einer alten Frau”, „Zeitschrift des historischen Vereins für den Regierungsbezirk Marienwerder”, z. 58, Marienwerder 1920, s. 8–9, 12–13.