Rakowiec — cmentarz ewangelicki przy kościele

Rakowiec leży na wschód od Kwidzyna. Przy zbiegu ulic Kwidzyńskiej i Polnej, wokół kościoła, na działce numer 330, znajduje się najstarszy cmentarz we wsi — ewidencja konserwatorska datuje go na pierwszą połowę XIV wieku i opisuje krótko: cmentarz przykościelny, katolicki, dawniej także ewangelicki. Od Reformacji chowano tu ewangelików, a kościół, wokół którego cmentarz powstał, był ich świątynią parafialną; w drugiej połowie XIX wieku założono osobną nekropolię ewangelicką przy dzisiejszej ulicy Spokojnej. Ewidencja notuje w Rakowcu jeszcze aleję do cmentarza przy ulicy Parkowej, z początku XX wieku, nie wskazując, do którego z cmentarzy prowadzi.

Wieś nosiła po niemiecku nazwę Groß Krebs, a w czasach krzyżackich Crebissee i Krebische. Przywilej lokacyjny wystawili jej w 1293 roku biskup pomezański Henryk i kapituła katedralna; proboszcz dostał wtedy cztery włóki, a sołtys dziesiątą włókę wolną od czynszu, trzecią część kar sądowych, karczmę we wsi, jatkę mięsną i ławę sukienniczą. Od tej daty liczono wiek parafii: w 1893 roku obchodzono w Rakowcu jej sześćsetlecie. Słownik geograficzny, który zapisuje wieś jako Rakowice, notuje przy niej „kościół par. ewang. i szkołę ewang. 3klas., 2 naucz. i 182 dzieci”. Razem z folwarkiem wieś obejmowała 2021 hektarów, w tym 1562 hektary roli ornej, 64 hektary łąk i 99 hektarów lasu.

Kościół to orientowana budowla na planie prostokąta z murowaną wieżą; był pod patronatem królewskim. Wieża, licząca blisko dziewięć metrów w kwadracie, stoi nietypowo od wschodu i mieści w przyziemiu sklepioną zakrystię; wejście główne od zachodu poprzedza murowana kruchta wzniesiona razem z korpusem. Kościół miał trzy dzwony, gustowny ołtarz i ambonę oraz nowe dziewięciorejestrowe organy, a za chrzcielnicę służyła dawna kropielnica. W prezbiterium kościoła leżały trzy dawne płyty nagrobne z lat 1620, 1641 i 1699; ostatnią zdobi siedemnaście wypukłych herbów. Pierwsza z płyt, z latami 1620 i 1622, upamiętnia bliskich pastora Johanna Finisa; druga nosi herb Barbary Wölfin z domu Reminger von Reming z Austrii, która wygnana za wiarę znalazła schronienie w Liczach i tam zmarła; trzecia, z częściowo nieczytelnym napisem łacińskim, poświęcona jest baronowi Wolfowi zwanemu Lüdinghausen.

Reformację przyjął razem z Kwidzynem, jako jego filia. Co do usamodzielnienia parafii źródła podają dwie wersje. Agathon Harnoch pisze, że kościół był filią Kwidzyna do 1576 roku i że wtedy zaczyna się lista jego duchownych od Casparusa Alacera. Ludwig Rhesa zaś wykazuje parafię jako samodzielną od 1588 roku, a za pierwszego duchownego uznaje Matthiasa Prätoriusa. Inwentarz zabytków powiatu kwidzyńskiego z 1898 roku uznaje wiadomość Harnocha za niedostatecznie uzasadnioną i zauważa, że akta wizytacji z 1543 roku nie wymieniają proboszcza wprost, a pierwszego duchownego ewangelickiego zapisano tu z nazwiska pod rokiem 1576.

Źródła są zgodne co do tego, że po odejściu Johannesa Popiniusa w 1609 roku kościół wrócił do zależności od Kwidzyna i obsługiwał go tamtejszy diakon, aż w 1640 roku reskrypt berliński postanowił, że Rakowiec ma być „durchaus nicht Filia von Marienwerder, sondern selbst Mater” — bynajmniej nie filią Kwidzyna, lecz samodzielną parafią macierzystą. Ołtarz, ambonę i pozytyw sprawił pastor Christian Knobbe, urzędujący w latach 1710–1737; plebania spłonęła podczas jego nieobecności w 1729 roku. Do 1834 roku naliczono trzynastu duchownych.

Rakowiec był wsią w przeważającej części ewangelicką. W 1868 roku liczył 272 budynki, 178 domów i 1358 mieszkańców, wśród nich 1248 ewangelików i osiemdziesięciu katolików. Według urzędowego podręcznika rejencji kwidzyńskiej z 1868 roku ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Kwidzynie; miejscowość miała własny okręg szkolny. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył 1166 mieszkańców — 1059 ewangelików i 107 katolików — przy 169 domach i 252 dymach; katolicy należeli do parafii w Kwidzynie. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wieś miała 1062 mieszkańców, z czego 1045 mówiło po niemiecku, a wśród nich było 979 ewangelików, 65 katolików i jeden inny chrześcijanin; po polsku mówiło piętnaście osób.

Nabożeństwa odprawiano po niemiecku, dawniej także po polsku — sprawował je wtedy diakon z Kwidzyna. U schyłku XIX wieku parafia liczyła 2500 dusz i obejmowała szkoły w Rakowcu, Brachlewie, Liczach i Ośnie. Według kroniki Harnocha z 1890 roku w parafii Rakowiec notowano rocznie 115 chrztów, 65 konfirmacji, 24 śluby i 1400 komunikantów; plebania była wtedy na miejscu.

Prasa przynosi kilka wiadomości o parafii z lat 1882–1925. We wrześniu 1880 roku berlińska „Staatsbürger-Zeitung” wymieniła pastora Riemanna z Rakowca wśród pięciu duchownych rejencji kwidzyńskiej, którzy od 1 października mieli znów przejąć miejscowy nadzór nad szkołami w miejsce inspektorów świeckich. W marcu 1882 roku „Reichsanzeiger” ogłosił, że parafia ewangelicka w Rakowcu pozwała przez adwokata rodzeństwo Evę i Justine Chabrowski, przebywające w nieznanym miejscu, o uznanie jej własności gruntu Groß Krebs numer 116.

W 1885 roku pastor Riemann podpisał wraz z pastorem Graefem z Perlebergu petycję do synodu generalnego, aby duchownym, którzy nie przystąpili do ustawy emerytalnej z 26 stycznia 1880 roku, raz jeszcze umożliwiono przystąpienie. W czerwcu 1889 roku konsystorz zatwierdził wybór pastora Willuhna z Grünheide koło Insterburga na pastora w Rakowcu. 1 czerwca 1901 roku właśnie w Rakowcu zaczęła się praca komisji wizytacji generalnej, prowadzonej przez generalnego superintendenta Döblina: pastor Willuhn odprawił liturgię i wygłosił kazanie na słowa Psalmu 51,12–15, superintendent Waltz z Kisielic przemówił do zgromadzonych, a pastor Hevelke z Gdańska rozmawiał z licznie przybyłą młodzieżą konfirmowaną. 7 grudnia 1925 roku sąd w Kwidzynie wpisał do rejestru pastora Richarda Willuhna jako przewodniczącego spółdzielczej kasy pożyczkowej w Rakowcu.

Kościół, dziś parafialny pod wezwaniem świętego Antoniego, wraz z plebanią z początku XIX wieku jest wpisany do rejestru zabytków województwa pomorskiego pod numerem A-836, decyzją z 24 kwietnia 1975 roku, z datowaniem: druga połowa XIV wieku, XV oraz XVIII–XIX wiek. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023–2026 podaje, że przy kościele nie zachowały się nagrobki, a ze starodrzewu został jeden dąb.

Cmentarz ewangelicki w północnej części wsi opisuje jako zdewastowany, z usuniętymi nagrobkami i wyciętym starodrzewem.

Erich Wernicke w książce o powiecie kwidzyńskim (1979) zalicza do tutejszego kościoła Klein Krebs, Kröxen, Littschen, Mundmannsdorf i Ottotschen, a od 1694 roku także Brakau, Schadau, Wandau i Mahren.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Kościół datowany jest na połowę XIV wieku albo na 1336 rok; rejestr zabytków podaje drugą połowę XIV wieku, a ewidencja datuje cmentarz przy nim na pierwszą połowę XIV wieku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 969 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 1913 dusz.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 509; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, z. 11: „Der Kreis Marienwerder östlich der Weichsel”, Danzig 1898, s. 29; Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Kwidzyn, pozycje 430, 431 i 432; wykaz rejestru zabytków województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom IX, hasło Rakowice; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Marienwerder, s. 76, pozycja 32; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), pozycja 26; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 509; „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienwerder östlich der Weichsel”, oprac. J. Heise, Danzig 1898, s. 23–25; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 226–227; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 106–107; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023–2026, uchwała nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 3041, s. 87; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68; Erich Wernicke, „Kreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert”, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 78; „Staatsbürger-Zeitung” (Berlin), 22 września 1880 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 16 marca 1882 roku, s. 13 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 23 września 1885 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Königsberg), 22 czerwca 1889 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 16 czerwca 1901 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 15 grudnia 1925 roku, s. 19 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal).