Rąty — cmentarz ewangelicki

Rąty, po niemiecku Ronti, to wieś w dawnym powiecie kartuskim, dziś w gminie Somonino. W wizytacji biskupa Hieronima Rozrażewskiego, w wykazie wsi płacących meszne kościołowi w Goręczynie zapisano: „Rathy, coloni 7, quisque 5 gr.; non solvitur”, czyli siedmiu osadników, każdy winien po pięć groszy, i żaden nie płaci. W Goręczynie stał wtedy drewniany kościół pod wezwaniem Wszystkich Świętych, należący do klasztoru kartuzów.

Rąty (Ranci) wymieniono w 1241 roku wśród osiemnastu wsi kasztelanii Goręczyno oddanej biskupowi kujawskiemu. W 1291 roku wieś, jako Tranthe, wymieniono w opisie granic dóbr klasztoru w Łeknie. Od 1311 roku wieś należała do wójtostwa tczewskiego jako dobra służebne na prawie polskim; granicę z Ostrzycami wytyczono w 1422 roku.

Według Słownika geograficznego osada powstała z parcelacji folwarku Czapielska, wydanej w wieczystą dzierżawę w 1800 roku. W 1848 roku notowano tu czterech katolików. W 1858 roku założono szkołę ewangelicką — jeden nauczyciel, 65 dzieci. Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku ewangelicy należeli do parafii w Szymbarku; katolicy — do parafii w Goręczynie; miejscowość miała własny okręg szkolny.

W 1869 roku na 202 mieszkańców w 21 domach przypadało 158 ewangelików i 44 katolików. W spisie z 1885 roku naliczono 143 mieszkańców w dwudziestu trzech domach — 97 ewangelików, 43 katolików i trzech innych chrześcijan.

Spis z 1 grudnia 1910 roku zastał we wsi 199 mieszkańców: 93 mężczyzn i 106 kobiet. W 1910 roku wieś liczyła 29 domów mieszkalnych i 30 gospodarstw domowych na 285,2 hektara. Niemiecki jako język ojczysty podało wtedy 100 osób, wszystkie wyznania ewangelickiego.

W źródłach nie znaleziono kościoła ani kaplicy we wsi; był w niej cmentarz, dziś poewangelicki, położony w terenie zalesionym. W ewidencji zabytków cmentarz zajmuje dwie działki, oznaczone numerami 85 i 86. Po 1945 roku, wraz z odejściem ludności ewangelickiej, nekropolia utraciła opiekę i dziś jest zarośnięta. W źródłach nie znaleziono daty założenia cmentarza; Harnoch liczy cmentarze parafii szymbarskiej, lecz nie wymienia ich z nazwy.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Szymbark (Schönberg) i podaje tu 100 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau (Kreis Karthaus, s. 52, poz. 98); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. IX, hasło „Rąty”; wizytacje biskupa Hieronima Rozrażewskiego (Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu), hasło „Willa Goręczyno ad coenobium Kartuzy”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 128, pozycja 355; Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 22, 30, 56, 100; H. Schuch, „Historische Nachrichten über die Landschaft um Berent und die Anfänge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 10 (1883), s. 102, 104; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33.