Rębielcz — cmentarz ewangelicki

Cmentarz w Rębielczu leży przy kościele, pośrodku wsi. Jest to cmentarz przykościelny z kapliczką. Wojewódzka ewidencja zabytków gminy Pszczółki pod pozycją 92 obejmuje inny, drugi cmentarz poewangelicki we wsi: na działce nr 16, około 800 m na północny wschód, przy linii kolejowej. Ten cmentarz zaznacza też niemiecka mapa topograficzna z 1940 roku (arkusz 1878 Mühlbanz). Harnoch mówi o nim jednym zdaniem, ale najważniejszym: cmentarz w Rambeltsch był własnością kościoła.

Po 1945 roku ludność ewangelicką wysiedlono, parafia przestała istnieć, a cmentarz opuszczono; dziś jest reliktem, zaliczanym do „zapomnianych cmentarzy”.

Rębielcz, po niemiecku Rambeltsch, należał do Prus Zachodnich, do rejencji gdańskiej; w latach 1920–1939 — do Wolnego Miasta Gdańska, w latach 1939–1945 — do okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreußen), a od wiosny 1945 roku leży w Polsce. Źródła drukowane zaliczają wieś do powiatu tczewskiego: podają tak zarówno Słownik geograficzny, jak i wykaz gmin z 1885 roku, który wymienia Rambeltsch w powiecie tczewskim (Kreis Dirschau), w okręgu urzędowym i okręgu stanu cywilnego Hohenstein, czyli Pszczółek.

Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Miłobądzu; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Wieś była własnością zjednoczonych szpitali gdańskich Świętego Ducha i świętej Elżbiety; to ich przełożeni dali wsi kościół. John Muhl opisuje całą tę drogę. Przywilej z 1332 roku kościoła nie przewidywał: kasztelan Andrzej, który dostał Rambeltsch od wielkiego mistrza Karola z Trewiru, nadał wtedy wieś sołtysowi Jakubowi na prawie chełmińskim za zgodą wielkiego mistrza Wernera von Orseln. Wizytacje z lat 1583, 1584 i 1598 zgodnie stwierdzają, że kościoła w Rambeltsch nie ma, choć w 1598 roku z ośmiu tutejszych chłopów tylko jeden był jeszcze katolikiem.

Około 1600 roku przełożeni szpitali urządzili we wsi kościół ewangelicki; w 1610 roku wymieniony jest już pierwszy duchowny, Michael Cato, a od 1619 roku — Laurentius Grasemann. Harnoch dodaje, że początkiem był dom modlitwy na przeciwległym końcu wsi, a potem kościółek kryty strzechą, stojący tam, gdzie dzisiejsza świątynia. Pierwsza budowla, drewniana i słomiana, zrujnowała się do 1643 roku i została odnowiona jako szachulcowa; wieżę stawiano na nowo w tym samym roku i ponownie w 1688 roku.

Według Johna Muhla duchowni ewangeliccy w Rębielczu, po niemiecku Rambeltsch, są znani bez przerwy od 1610 roku; do 1800 roku byli wśród nich przede wszystkim Cato, Grassmann, Janichius, Wesemann, Eisenberg, Richter, Wachetta, Müller, Milde, Krüger i Plaga.

Ephraim Praetorius odnotował w rękopisie z XVIII wieku, że dawniej, gdy w rządzie miasta przeważali reformowani, przełożeni szpitali sami powoływali tu duchownego reformowanego; gdy reformowani stracili przewagę w senacie, rada stopniowo uzyskała udział w powołaniach, aż w końcu sama powoływała luteranów. Według rękopisu Praetoriusa pierwszym zwyczajnym luterańskim pastorem tej wsi był Laurentius Grasemann, który przyszedł w 1619 roku z Lublewa Gdańskiego, gdzie był pastorem od 1599 roku; Michaela Catona rękopis nie zna. Grasemann długo głosił kazania w prywatnym domu na końcu wsi, zanim zbudowano kościół, i jak pisze Praetorius, doznał wielu przykrości ze strony katolików.

W 1649 roku z powodu wieku i słabości złożył urząd; zmarł w następnym roku, 16 lipca, w gdańskim szpitalu Świętego Ducha, w wieku 80 lat i po pięćdziesięciu latach posługi, a 20 lipca został pochowany w kościele Świętego Ducha. Po Grasemannie urzędowali między innymi Janichius (1649–1653) i Weßmann (1653–1668), a po nich Eisenberg, pastor od 1668 do początku 1694 roku, który zapisał 100 guldenów na nową kasę wdowią Wyżyny Gdańskiej. Dalszy ciąg spisu, dopisany w rękopisie, prowadzi obsadę od Müllera (1713–1723) przez Andreasa Lupienskiego (1723–1757) i magistra Michaela Mildego, zmarłego 15 sierpnia 1766 roku, do Carla Gottfrieda Krügera.

Obecny kościół zaczęto budować 15 sierpnia 1699 roku, ukończono 26 listopada tego roku i poświęcono w pierwszą niedzielę adwentu tego samego roku. Była to budowla kamienno-szachulcowa z wieżą wysoką na osiemdziesiąt dwie stopy; miała dwa dzwony, wolno stojącą drewnianą dzwonnicę, snycerski ołtarz i ambonę oraz organy z 1862 roku. Heise notuje przy nim jeszcze niewielki, osiemnastocentymetrowy kielich gotycki, który patron kościoła podarował świątyni w 1862 roku: naprawiano go i złocono w 1594 i 1670 roku, a starsza wyryta data wskazuje 1451 rok.

W 1763 roku kościół powiększono, w latach 1842–1847 gruntownie naprawiono; budowla z 1699 roku przetrwała.

Praetorius opisuje tę budowę szczegółowo. Stary kościół rozebrano z powodu starości i na tym samym miejscu postawiono nowy, tej samej wielkości, lecz nieco wyższy. Według rękopisu prace zaczęto 14 sierpnia 1699 roku od ścinania i obróbki drewna: 131 drzew, sosen i dębów, dał z lasu należącego do miasta ówczesny zarządca, burmistrz Gabriel Schumann. Szkielet złożono w całości w lesie, a kilka wsi, wśród nich Pruszcz Gdański, Szadółki i Gdańsk-Orunia, przywiozło go bezpłatnie do Rębielcza. Kamień węgielny położono 22 października; pastor wygłosił wtedy kazanie na słowa z Księgi Zachariasza (4,6–7). Budowę prowadził gdański mistrz ciesielski Johann Georg Müller pod kierunkiem miejscowego zarządcy.

Kościół miał 62 stopy i 4 cale długości, 32 stopy i 3 cale szerokości oraz 44 stopy wysokości do kalenicy. Memoriał wydrukowany 22 października 1699 roku podaje, że budowę przeprowadzono staraniem Johanna Gerharda Brandisa, przy pomocy i radzie jego kolegów: Caspara Böttingera, Petrusa Bergmanna, Wilhelma Heinricha Uphagena i Ernsta Colviusa, na koszt szpitali, do których należała wieś, przy hojnym wsparciu Alberta Groddecka z Gdańska.

Sąsiedztwo katolickiej parafii w Miłobądzu było przez stulecia źródłem sporu o dziesięcinę i opłaty. John Muhl podaje, że jeszcze w 1638 roku rada gdańska podkreślała, iż duchowny w Rębielczu jest tam tylko z łaski proboszcza z Miłobądza, a ewangeliccy mieszkańcy muszą płacić zwyczajowe opłaty także do Miłobądza; w trwającym stulecia sporze o dziesięcinę i kolędę dochodziło do gwałtów — chłopów rabowano, więziono, zajmowano im bydło, a kościół został splądrowany.

W 1778 roku rząd pruski rozstrzygnął, że ewangelicy z Pszczółek mogą trzymać się kościoła w Rębielczu mimo sprzeciwu proboszcza z Miłobądza; od tego roku Rębielcz figuruje w źródłach niemieckich jako siedziba wspólnej z Pszczółkami parafii-matki — Kirchspiel Hohenstein-Rambeltsch. Dopiero w 1783 roku, już pod rządami pruskimi, tamtejszy proboszcz za jednorazową odprawę sześćdziesięciu dukatów w złocie zrzekł się za siebie i następców wszelkich praw do ewangelickich mieszkańców Rębielcza.

Strona katolicka pokazuje tę samą wspólnotę od zewnątrz. W 1746 roku wizytator zanotował w parafii miłobądzkiej około sześciuset wiernych zobowiązanych do spowiedzi wielkanocnej i około pięciuset luteranów, którzy mieli swój zbór właśnie w Rębielczu. Tabela szkół, którą Waschinski ułożył na podstawie wizytacji, notuje przy Rębielczu pod rokiem 1750 kościół ewangelicki. Wizytacja generalna z lat 1765–1766 naliczyła przy tym zborze 240 osób i zapisała nazwisko tutejszego predykanta: Michał Milda. Wizytator dodał, że Milda wbrew dawnym zwyczajom nie pozwalał nawet katolikom mieszkającym we wsi przyjmować sakramentów w parafii miłobądzkiej.

W styczniu 1766 roku na polecenie Gottlieba Gabriela Weickhmanna, królewskiego burgrabiego, burmistrza Gdańska i administratora Wyżyny Gdańskiej („des Höhischen Gebiethes”), sporządzono dla kościoła w Rębielczu nową księgę parafialną. Pastor Michael Milde zapisał w niej w pierwszą niedzielę po Epifanii 1766 roku, że stara księga kościelna zaczyna się od 1649 roku („v. Jahre 1649”). Ta sama księga podaje, że Milde zmarł tu 15 sierpnia 1766 roku i został pochowany 19 sierpnia. Jego następca, Sebastian Fedorowicz, otrzymał powołanie z uchwały rady gdańskiej 1 września, a 14 września, w 16. niedzielę po Trójcy Świętej, wprowadził go w urząd pisarz urzędu (Amtschreiber); tego samego dnia Fedorowicz wygłosił kazanie wstępne. Zmarł 18 maja 1778 roku i został pochowany w Rębielczu.

Po nim urząd objął Carl Gottfried Krüger (w autografie: Krueger), urodzony w 1728 roku w Güstrow w Meklemburgii-Schwerinie, który jako sześciotygodniowe dziecko przybył z rodzicami do Gdańska i przez niemal 21 lat uczył w gdańskiej szkole Świętego Jana. Wybrany w czerwcu 1778 roku, nazajutrz, 16 czerwca, otrzymał powołanie od burmistrza Johanna Gottlieba Pegelaua, 7 lipca przyjął ordynację, a urząd objął w 5. niedzielę po Trójcy Świętej.

W 1782 roku podarował kościołowi obraz przedstawiający ustanowienie Wieczerzy Pańskiej. Jego następcą był gdańszczanin Johann Jacob Plaga, powołany przez magistrat gdański.

Według Harnocha, gdy w 1808 roku marszałek Soult przyłączył Rębielcz do terytorium pruskiego i Gdańsk utracił patronat, zarząd parafii powierzono ewangelickiemu pastorowi Fischerowi z Sobowidza; po jego usunięciu z urzędu w 1818 roku parafia była nieobsadzona do 1821 roku, kiedy przełożeni szpitali gdańskich osadzili tu pastora Brambacha z Kościerzyny, płacąc mu 300 talarów pensji. Gdy w 1823 roku szpitale z braku środków wstrzymały wypłaty, parafię znów obsługiwali pastorzy z Sobowidza — do 1845 roku. Tutejsi ewangelicy należeli do Kościoła unijnego, do którego wspólnota przystała w 1817 roku. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 242 mieszkańców: 234 luteranów i 8 katolików, a jako parafię luterańską podaje sam Rębielcz (Rambeltsch).

Wykaz pastorów w księdze z 1766 roku dodaje szczegóły. W połowie 1808 roku zarząd parafii przekazano pastorowi z Sobowidza Davidowi Fischerowi, a parafię z powodu niskich dochodów połączono z sobowidzką; Fischer przeniósł się wtedy do Rębielcza. Nabożeństwa odprawiano tu co drugą niedzielę, na przemian z Sobowidzem, a pod nieobecność pastora kazanie czytał zakrystian. Simon Lebrecht Brambach, pochodzący z Saksonii, ostatnio pastor w Kościerzynie, otrzymał parafię na podstawie kazania próbnego wygłoszonego 16 lipca 1820 roku; superintendent z Gdańska wprowadził go w urząd 7 stycznia 1821 roku.

Julius Reinhold Schaper ze Starogardu Gdańskiego, wprowadzony 16 listopada 1845 roku przez superintendenta Gehrta, odszedł jako archidiakon do kościoła Świętej Katarzyny w Gdańsku; kazanie pożegnalne wygłosił w drugi dzień świąt Bożego Narodzenia, a swój wpis podpisał w Rębielczu 28 grudnia 1854 roku. Jego następca, gdańszczanin August Ludwig Milde, wprowadzony 11 marca 1855 roku, w niedzielę Oculi, przez superintendenta Gehrta z Lublewa Gdańskiego, zmarł już 22 sierpnia 1859 roku w Nowym Stawie, w wieku niespełna 34 lat. Carl August Wilhelm Gottgetreu, urodzony w 1827 roku, został 6 marca 1859 roku wprowadzony jako wikariusz przez superintendenta Mellera z Pruszcza Gdańskiego, a jako pastor — w niedzielę Jubilate, 29 kwietnia 1860 roku.

Prasa pozwala dopisać kilku tutejszych pastorów z drugiej połowy XIX wieku. W lipcu 1852 roku, w powtórnym wyborze pastora przy kościele Świętego Bartłomieja w Gdańsku, najwięcej głosów otrzymał pastor Schaper z Rębielcza, a po nim pastor Hevelke z Meseritz; spośród tych dwóch zarząd gminy, tak jak za pierwszym razem, wybrał Hevelkego. W listopadzie 1887 roku dotychczasowemu pastorowi w Rębielczu, F. O. Reißowi, nadano parafię w Rogajnach (Rogehnen) w diecezji pasłęckiej. Jesienią 1894 roku pastorem w Rębielczu powołano pastora pomocniczego Herholda. W niedzielę 16 czerwca 1895 roku odbyła się tu wizytacja kościelna i szkolna z udziałem generalnego superintendenta Döblina. „Przyjazne miejsce kościelne” było bogato przystrojone, a „stary, czcigodny dom Boży” wypełnił się na długo przed nabożeństwem.

Kazanie wygłosił pastor Herhold, superintendent Kuhnert przemówił na podstawie Księgi Izajasza 33,22, rozmowę z konfirmowanymi poprowadził sam generalny superintendent, a szkołę wizytował superintendent dr Claaß, z „pomyślnym wynikiem”. W 1901 roku, podczas manewrów cesarskich, wieżę kościoła w Rębielczu wykorzystano jako stację doświadczalnej telegrafii bez drutu między Gdańskiem a Tczewem; w Gdańsku rolę tę pełniła wieża kościoła Mariackiego, a w Tczewie wieża kościoła katolickiego.

Ludność była w większości ewangelicka. W 1869 roku żyło tu 405 osób: 310 ewangelików, 92 katolików i 3 Żydów, a w 1885 roku — 521 mieszkańców, w tym 320 ewangelików, 195 katolików, 3 innych chrześcijan i 3 osoby wyznania mojżeszowego. Katolicy należeli do parafii w Miłobądzu, po niemiecku Mühlbanz. Zasięg parafii ewangelickiej pokazuje ten sam wykaz z 1885 roku: zapis „Rambeltsch” stoi przy siedmiu miejscowościach powiatu tczewskiego, między innymi przy Pszczółkach (Hohenstein) i przy Kohling, czyli dzisiejszym Kolniku. Harnoch wymienia w wykazie szkół Rambeltsch, Hohenstein i Kohling. Skowarcz, Ulkowy i Rosenberg należały natomiast według tego spisu do parafii w Sobowidzu.

Skalę wspólnoty pokazuje statystyka Agathona Harnocha z 1890 roku, która przy haśle „Rambeltsch” w diecezji Danziger Höhe notuje kościół konstrukcji szachulcowej i tysiąc dusz i trzydzieści pogrzebów rocznie; jako sąsiedni kościół katolicki wskazuje Miłobądz.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów i ślubów od 1649 roku, zgonów od 1653, konfirmacji od 1721 i wykaz komunikantów od 1880 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr 1649— St 1653— K 1880— Konf 1721— Historische Aufzeichnungen finden sich aus den Jahren 1699 und 1765. Dupl. A.-G. Danzig: Tf Tr St 1848—74.”.

Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz wśród trzech cmentarzy parafii w Rębielczu, liczącej wtedy 1245 ewangelików.

Księga z 1766 roku zawiera też spis inwentarza, wykaz darów i wykaz grabarzy. Inwentarz z początku 1766 roku wymienia księgi, ozdoby ołtarza i ambony, srebro, naczynia cynowe i parę lichtarzy; przełożeni sprawili później pieczęć kościelną do pieczętowania zaświadczeń chrztu, ślubu, zgonu i zapowiedzi. Wśród darów zanotowano w 1784 roku niebieską adamaszkową nakrywę ze złotymi koronkami do nakrywania kielicha, w Zielone Świątki 1799 roku srebrną łyżeczkę na ołtarz, w Zielone Świątki 1805 roku dwa bukiety na ołtarz, za które tego samego dnia publicznie dziękowano, a w 1808 roku małą czarną atłasową nakrywę ze srebrnymi koronkami na ołtarz.

W 1766 roku posadę grabarza i kalkanta (tłoczącego powietrze do organów) miał jeszcze krawiec i grajek; po jego śmierci w 1769 roku trzymała ją wdowa, a w 1775 roku przyszedł następca, który w 1791 roku odszedł z powodu zapłaty. Od 1791 roku posadę miała kobieta; w 1796 roku przyjęto drugiego dzwonnika za 7 guldenów półrocznie, a jej płacono 10 guldenów, bo była też kalkantką.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Wizytacja z lat 1765–1766 zapisuje predykanta jako Michała Mildę, u Muhla w wykazie duchownych Rębielcza figuruje Milde, między Cato a Krügerem. Rękopis Ephraima Praetoriusa podaje, że prace zaczęto 14 sierpnia 1699 roku od ścinania i obróbki drewna, a inne źródła datują początek budowy kościoła na 15 sierpnia. Harnoch podaje, że pastora Fischera usunięto z urzędu w 1818 roku, a wykaz pastorów w księdze parafii z 1766 roku — że skargi gminy z 1817 roku doprowadziły jesienią 1818 roku do zawieszenia go w urzędzie, a w 1820 roku do formalnego usunięcia.

Według źródeł niemieckich Rębielcz był od 1778 roku siedzibą parafii wspólnej z Pszczółkami, a Simon Lebrecht Brambach zapisał w tej samej księdze, że do 1821 roku Rębielcz sam tworzył parafię, sąsiednie wsie przychodziły tu tylko gościnnie („gastweise”), a wówczas, po zawarciu formalnych kontraktów z przełożonymi, przyjęto jako parafian szlachecką wieś Senslau i królewską wieś Hohenstein (Pszczółki); przy trzeciej, Kohling, wpis zawiera zastrzeżenie dotyczące jej kontraktu.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 320 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 1321 dusz.

Źródła: J. Muhl, „Geschichte der Dörfer auf der Danziger Höhe”, Gdańsk (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreußens, z. 21), s. 148, 149; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 394, 395; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 3, nr 35; J. Muhl, „Geschichte der Dörfer auf der Danziger Höhe” (Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreußens, zeszyt 21), Gdańsk, rozdział Rambeltsch, s. 146–149; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, Bd. 1: Pommerellen, H. 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 132–133; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Dirschau, s. 28, poz. 25; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 370, 414–415; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 210–211, nr 142; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 85 (2006), księgi G56, s. 108–109, i G61, s. 246; wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Pszczółki (pozycja 92, działka nr 16); Messtischblatt 1878 Mühlbanz, 1940; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 19–20; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 55–56, pozycja 246; J. Muhl, „Kirche und Schule im Hospitalsdorf Rambeltsch”, „Mitteilungen des Westpreußischen Geschichtsvereins”, rocznik 32, 1933, z. 4, s. 76; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 21; „Ostpreußische Zeitung” (Królewiec), 3 sierpnia 1852 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Królewiec), 25 listopada 1887 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 6 listopada 1894 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 23 czerwca 1895 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Kölnische Zeitung” (Kolonia), 16 listopada 1901 roku, s. 1 (obraz strony: Universitäts- und Landesbibliothek Bonn, Deutsches Zeitungsportal); E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 124r–124v, 126r–126v; Księga parafii ewangelickiej w Rębielczu (Rambeltsch) założona w 1766 roku, z wykazem pastorów, spisem inwentarza, darów oraz grabarzy i kalkantów („Sonstige Verzeichnisse 1650–1820 #2”, „1766–1799”, „1766–1864”), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5896 (Archion 18590, 226606, 226603).