Złotowo

Złotowo w gminie Stare Pole, na Żuławach Malborskich, występuje w źródłach krzyżackich jako „Reychenvelt”. Wieś powstała za komtura dzierzgońskiego Günthera von Schwarzburg, który w latach 1331–1335 wystawił jej pierwszy przywilej. 8 stycznia 1342 roku najwyższy szatny i komtur dzierzgoński Alexander von Korner odnowił, obniżając czynsz, starsze przywileje Günthera oraz Hartunga von Sonnenborn z lat 1335–1339: wieś miała zachować 35 włók, które na prawie chełmińskim osadził Hannus Halczte, a pod względem kościelnym przypisano ją do Notzendorf.

W 1411 roku Złotowo trafiło do krzyżackiej księgi szkód, a 21 sierpnia 1629 roku część gospodarstw spalili żołnierze cesarscy i wieś doszczętnie splądrowano. W pierwszej Rzeczypospolitej była to wieś królewska województwa malborskiego.

W 1776 roku wzmiankowano tu mennonickie rodziny Dick i Penner, a w 1820 roku wieś liczyła 175 mieszkańców, w tym 5 mennonitów. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał na 304 mieszkańców 167 ewangelików, 120 katolików, 9 Żydów i 8 osób zapisanych jako inni chrześcijanie. W źródłach nie znaleziono w Złotowie kościoła ewangelickiego. Złotowo należało do parafii w Starym Polu (Altfelde), liczącej 555 dusz i mającej jeden cmentarz, w Starym Polu; tutejsza szkoła była drugą — obok staropolskiej — szkołą tej parafii i uczyły się w niej także dzieci z Klettendorf, Leckau, Rogendorf, Barwalt i Bruppendorf. W spisie z 1 grudnia 1885 roku parafią katolicką Złotowa jest Notzendorf, a nazwy parafii ewangelickiej nie da się w tym wykazie przypisać żadnej miejscowości okolicy.

Z dawnej zabudowy Bernhard Schmid opisał w 1919 roku trzy domy podcieniowe stojące przy wiejskiej ulicy, a dwa z nich, po północnej stronie, uznał za godne uwagi. Dom Frostów był parterowy, z otynkowanej cegły, z podcieniem na siedmiu słupach i bogato ciosanymi szczytami; wzniósł go Johann Gabriel Preuß, urodzony w 1756 roku, żonaty od 1790 i zmarły w 1802; w 1772 roku gospodarstwo liczyło około 4,5 włóki. Dom Remplów był piętrowy, z murowanym przyziemiem i szachulcowym piętrem, o rzucie w kształcie węgielnicy. Zabytkowy dom podcieniowy numer 24, z końca XVIII wieku, spłonął w nocy z 9 na 10 marca 2014 roku.

Bernhard Schmid wśród żuławskich świątyń zbliżonych kształtem do budowli centralnej wymienia Lubieszewo z 1707 roku, Maryny z 1708 roku, Stalewo z lat 1707–1708, a jako wyjątki także Świerki i Kończewice; w jego inwentaryzacji hasło Złotowa wypełniają wyłącznie domy podcieniowe, a ewidencja zabytków notuje tu dawną szkołę ewangelicką, dziś dom mieszkalny, oraz park wiejski związany z jej terenem.

Po 1945 roku wieś należała do województwa gdańskiego, potem elbląskiego, a dziś do pomorskiego. Zachował się owalnicowy układ wsi.

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom IX, 1888) w 1869 roku Złotowo, po niemiecku Reichfelde, liczyło 351 mieszkańców: 187 ewangelików, 152 katolików, jednego mennonitę, pięciu baptystów i sześciu Żydów. Ten sam słownik notuje, że szkoła ewangelicka w Złotowie miała jednego nauczyciela i 33 dzieci.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. IX, hasło „Reichfelde”; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 257–258 oraz s. 101–102 (Kunzendorf); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreußen”, 1890, s. 426 (Altfelde); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków.