Rekownica — cmentarz ewangelicki

Cmentarz przykościelny w Rekownicy, w gminie Nowa Karczma, otacza kościół świętego Michała Archanioła. Dziś jest to czynny cmentarz parafialny rzymskokatolicki. Cały zespół — kościół z 1904 roku i cmentarz przy kościele, datowany na okres od XVI do XX wieku — wpisano do rejestru zabytków 21 września 2015 roku pod numerem A-1922; wojewódzka ewidencja zabytków obejmuje ochroną także część działki numer 64/2, na której znajdują się oba obiekty.

Wieś, notowana w 1284 roku jako Netuse, a w 1687 jako Rękownica, po niemiecku Recknitz albo Rehnitz, leży nad Wierzycą, opodal Jeziora Grabowskiego. Rekownica należała do parafii w Kościerzynie: wizytacja archidiakonatu pomorskiego z końca XVI wieku wymienia ją wśród wsi tego kościoła. Zapisała też skargę proboszcza kościerskiego na jego parafianina, pana Doręgowskiego: we wsi Rekownica, gdzie dawniej stał kościół, ale rozpadł się ze starości, Doręgowski wystawił zbór — wizytator nazwał go „synagogą”.

Według skargi Doręgowski oderwał od parafii kościerskiej trzy wsie: Grabowo Gdańskie, Rekownicę i opustoszałe Będomino. Daniny należne proboszczowi oddawał własnemu duchownemu. Proboszcz wytoczył o to proces, który od sądu wojewody pomorskiego trafił przed Trybunał Koronny. Opracowanie map województwa pomorskiego z drugiej połowy XVI wieku wiąże te wydarzenia z wizytacją z 1583 roku i notuje w Rekownicy, w dekanacie mirachowskim, nowy kościół protestancki.

Według Aleksandra Klempa (1994, s. 217) zbór w Rekownicy wzniesiono około 1599 roku i zlikwidowano po 1649 roku; przed rokiem 1613 pastorem był tu przypuszczalnie Joachim Pensky (Pentzke), później pastor w Lublewie i w Redłowie (Małym Kacku).

Według Słownika geograficznego w XVI wieku wieś trzymali Doręgowscy, ewangelicy, którzy wystawili tu zbór luterański, potem wrócili do katolicyzmu i zamienili go na kościół katolicki pod wezwaniem świętego Michała Archanioła. Wizytator Albinowski zastał w 1687 roku drewniany kościół parafialny z dwoma dzwonami na wieży i kostnicą obok; do parafii należały Rekownica, Będomino i Będominko, a dusz katolickich było w nich dwanaście — reszta mieszkańców to luteranie. Plebanii wtedy nie było, szkoła spłonęła, a parafią zawiadywał proboszcz z Niedamowa.

Pruskie księgi hipoteczne pokazują, jak Rekownica przeszła od Doręgowskich do Lehwald-Jezierskich: należała do Piotra Gleißen-Doręgowskiego (u Bära: Dorengowski), od 1739 roku do jego córki Anny, zamężnej Lehwald-Jezierskiej, od 1758 roku do jej syna Jana, od 1795 roku do jego synów Floriana, Ksawerego, Melchiora i Andrzeja, a od 1805 roku do samego Melchiora Karola. W wykazie wasali z lat 1774–1775 w Rekownicy mieszkał też 42-letni Michał Uzdowski, zapisany jako posiadacz części wsi.

W 1772 roku Rekownica dzieliła się na dwa udziały: von Lehwalda z Puca, z siedmioma chłopami (razem ze Śledziową Hutą) i młynarzem, oraz von Wisockiego z Kiełpina Wielkiego pod Gdańskiem, z czterema chłopami; folwarku nie było. Ludność była mieszanego wyznania, z dziewięcioma rodzinami luterańskimi, a młyn należał dziedzicznie do wdowy Burant. Cztery włóki ziemi kościelnej uprawiał proboszcz z Grabowa, który odprawiał tu nabożeństwo co trzecią niedzielę; kościół w Rekownicy był filią Grabowa, choć starszą od niego, bo Schwengel wspomina go razem z księdzem w 1621 roku. Proboszcz w Grabowie pobierał od chłopa po pół szefla żyta i owsa, a pastor w Szymbarku pół szefla owsa od każdego ewangelika.

Według zestawienia własności szlacheckiej z 1772 roku Lehwald-Jezierski miał dwie trzecie wsi, a Wysocki jedną trzecią.

Rekownica była niegdyś dobrami rycerskimi, w 1834 roku rozparcelowanymi między czynszowników; dawnemu posiadaczowi została roczna renta i prawo patronatu nad kościołem, a w 1867 roku patronem był Lewald Jezierski. Razem z wybudowaniem Śledziowa Huta wieś obejmowała 17 gburstw i trzy zagrody na 561 hektarach. W 1869 roku stały tu 23 domy i mieszkało 199 osób — 72 katolików i 127 ewangelików; w 1885 roku było 25 domów i 205 mieszkańców, w tym 85 katolików i 120 ewangelików; wieś należała do parafii ewangelickiej w Nowym Barkoczynie i katolickiej w Starym Grabowie.

Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku katolicy należeli do parafii w Alt-Grabau; dzieci należały do okręgu szkolnego w Będominku. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wieś liczyła 293 mieszkańców; język niemiecki podało 156 osób — 155 ewangelików i jeden katolik — a język polski 137 osób. Pierwszy powszechny spis ludności Rzeczypospolitej z 30 września 1921 roku odnotował tu 302 mieszkańców, w tym 131 wyznania ewangelickiego; narodowość polską podało 201 osób, niemiecką 101.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza część tej miejscowości do parafii Nowy Barkoczyn (Neu Barkoschin) i podaje w niej 76 ewangelików.

Źródła: Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozrażewski … factae, „Fontes” Towarzystwa Naukowego w Toruniu, 1899, s. 453 i 460; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. IX, hasło „Rekownica”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen. Volkszählung vom 1. Dezember 1885, powiat Berent, pozycja 79; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke … Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), powiat Berent, pozycja 86; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), s. 32, pozycja 71; M. Biskup, A. Tomczak, „Mapy województwa pomorskiego w drugiej połowie XVI w.”, „Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu” 58 (1955), z. 1, s. 62; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 VI 2026; wojewódzka ewidencja zabytków województwa pomorskiego, karta gminy Nowa Karczma; Państwowy rejestr nazw geograficznych, obiekt nr 37608 „Jezioro Grabowskie”; ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 73 (s. 4), nr 1210 (s. 87); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 24, pozycja 218; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 85–86, 182; H. Schuch, „Nachweis über den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 30 (1892), s. 59, 62; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41; A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 217.