Retowo — cmentarz ewangelicki

Cmentarz w Retowie założono na południe od zabudowań wsi, na planie prostokąta, z dojściem od zachodu — tak pokazuje go dziewiętnastowieczna mapa. W XX wieku powiększono go w stronę głównej drogi gruntowej; ta dołączona, zachodnia część miała być rezerwą pod dalsze pochówki, ale jej nie wykorzystano. Zagospodarowana została tylko starsza część; po nagrobkach pozostały tam głównie kamienne postumenty pod żeliwne krzyże, a jedynym datowanym śladem jest fragment krzyża z pochówku w 1920 roku. Portal cmentarzy ewangelickich powiatu słupskiego opisuje to samo miejsce: około 2600 metrów kwadratowych powierzchni, silne zarośnięcie i nieczytelny układ, a wśród zachowanych elementów żeliwny krzyż w granitowej podstawie, mierzący razem z nią 2,85 metra, pięć uszkodzonych krzyży ozdobnych, siedem granitowych podstaw i trzy odlewy figur aniołów.

W monografii dawnych cmentarzy powiatu słupskiego hasło to figuruje pod nagłówkiem „Retowo — Lotki”.

W 1784 roku Retowo liczyło 13 dymów; nad jeziorem Gardno stały należące do wsi chaty rybackie zwane Blotky, Drzon i op de Landen. Mieszkańcy należeli do parafii w Gardnie Wielkiej (Groß-Garde) w synodzie słupskim.

Retowo, po niemiecku Rotten, a w mowie własnych mieszkańców Rato albo Rto, leżało w powiecie słupskim, w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze, na wysokim południowym brzegu jeziora Gardno. Do wsi należała mniejsza osada Lotken, leżąca około 800 metrów na południowy zachód; Słownik geograficzny notuje „Rotowo, niem. Rotten, dobra rycerskie w Pomeranii, powiat słupski […] Razem z osadą Lotken”, a Meyers Orts- und Verkehrslexikon opisuje Rotten jako „Dorf und Rittergut (mit Kolonie Lotken)”.

W 1938 roku arkusz mapy podpisuje osobno Rotten i Lotken. Wieś wzmiankowaną w 1417 roku zamieszkiwali Słowińcy — słowiańska, luterańska grupa znad Gardna i Łebska. Własnego kościoła Retowo nie miało; obsługiwała je parafia ewangelicka w Gardnie Wielkiej (Groß Garde) w okręgu kościelnym Słupsk-Stare Miasto. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zastał w Retowie 127 ewangelików — 39 w gminie wiejskiej i 88 w obwodzie dworskim — i ani jednego katolika, a w 1939 roku wieś liczyła 81 mieszkańców.

Przytoczona przez Tetznera relacja Hilferdinga z połowy XIX wieku wymienia Retowo obok Gardny Wielkiej i Wittstocku wśród rybackich wsi nad jeziorem Gardno, w których mowa słowińska utrzymała się najpełniej. Tetzner zapisał tu pieśni i wyliczanki od miejscowej gospodyni, pani Savallisch, a w swoim podziale gwar zaliczył Retowo — razem z Wittstockiem i Czystą (Wittbeck) — do dialektów zachodnich.

W 1827 roku w parafii gardneńskiej zaprzestano nauki przedkonfirmacyjnej w tym języku i usunięto go ze szkoły. W parafii gardneńskiej nabożeństwo w mowie kaszubskiej ustało około 1845 roku.

9 marca 1945 roku do wsi wkroczyła Armia Czerwona, od sierpnia przybywali polscy osadnicy, a ludność niemiecką wysiedlono w latach 1946–1947.

Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smołdzino na lata 2024–2027 opisuje cmentarz jako cmentarz ewangelicki, nieczynny, z drugiej połowy XIX wieku, po którym pozostały resztki zniszczonych nagrobków, a drzewa zostały wycięte. Cmentarz figuruje w ewidencji konserwatorskiej.

Karl-Heinz Pagel podaje, że mieszkańcy byli we wsi, gdy nadeszła Armia Czerwona; walk nie było. Ponieważ Retowo leżało w radzieckiej strefie zamkniętej nad Bałtykiem, od 1 do 15 kwietnia mieszkańcy musieli opuścić wieś. Wysiedlenia za Odrę trwały od listopada 1946 do sierpnia 1947 roku; ostatnim transportem wywieziono 16 osób. Później odnaleziono 57 dawnych mieszkańców w RFN i 40 w NRD; straty wyniosły 7 poległych i 2 zaginionych.

W 2015 roku mieszkańcy Retowa i Czystej razem ze Stowarzyszeniem Eksploracyjno-Historycznym „Gryf” ze Słupska oczyścili cmentarz, a odnalezione nagrobki i krzyże postawili z powrotem — tak opisuje to Tomasz Urbaniak, który datuje cmentarz na połowę XIX wieku. Ulotka gminy z 2022 roku dodaje, że odnaleziono wtedy części krzyży żeliwnych i kamienne postumenty, urządzono lapidarium, ustawiono tablicę i oznakowano cmentarz.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Portal cmentarzy ewangelickich powiatu słupskiego wymienia na cmentarzu żeliwny krzyż w granitowej podstawie, pięć krzyży ozdobnych, siedem podstaw i trzy odlewy figur aniołów, a monografia dawnych cmentarzy powiatu słupskiego — głównie kamienne postumenty i fragment krzyża z 1920 roku. Gminny program opieki nad zabytkami datuje cmentarz na drugą połowę XIX wieku, Tomasz Urbaniak — na połowę XIX wieku.

Źródła: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; „Retowo — Rotten”, cmentarze.slupsk.pl; K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, 2013, hasło „Retowo — Lotki”, s. 209; F. Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899; Messtischblatt (Topographische Karte 1:25 000), arkusz 1368 Wobesde, wyd. 1938 (zdjęcie 1891); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. IX, hasła „Rotowo” i „Rotten”; Meyers Orts- und Verkehrslexikon des Deutschen Reichs, wyd. 1912; Alicja Świetlicka, Elżbieta Wisławska, Słownik historyczny miast i wsi województwa słupskiego. Przewodnik bibliograficzny, Słupsk 1998; M. Drzewiecki, zbiór położeń cmentarzy; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Smołdzino na lata 2024–2027 (uchwała nr IX/75/2024 z 19 grudnia 2024 roku); K.-H. Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, hasło Rotten; T. Urbaniak, „Gmina Smołdzino. Spotkania z historią”, Słupsk 2017; ulotka o uporządkowanych cmentarzach ewangelickich gminy Smołdzino, 2022 (rozpowszechniana przez Renatę Knitter i Beatę Jurałowicz); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 997–998.