Rodowo — cmentarz ewangelicki

Dzisiejsza ewidencja konserwatorska wymienia w Rodowie trzy obiekty osobno: kościół parafialny pod wezwaniem świętego Stanisława Kostki wraz z cmentarzem przykościelnym, zadrzewienie tego cmentarza — oba pod numerem rejestru zabytków 463 — i, oddzielnie, cmentarz ewangelicki. Przy tym ostatnim ewidencja nie podaje ani datowania, ani powierzchni, ani opisu położenia, a w urzędowym rejestrze zabytków cmentarza nie ma. Do rejestru wpisany jest kościół, jako filialny, z datowaniem: XIV wiek, 1624, 1754 i XIX wiek, pod numerem A-463, decyzją z 17 listopada 1967 roku. Daty założenia cmentarza ani jego powierzchni nie znaleziono w źródłach. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Prabuty na lata 2023–2026 mówi o nim dwojako: raz wymienia go wśród nieużytkowanych cmentarzy ewangelickich, które są zaniedbane i zarastają samosiejkami, raz jako „cmentarz katolicki, dawny cmentarz ewangelicki”.

Punkt naniesiony na mapę wskazuje osobny cmentarz na południowym skraju wsi, około 160 metrów na południe od kościoła, przy drodze; w tym miejscu niemiecka mapa topograficzna w skali 1:25 000 z 1910 roku (arkusz Gr. Rohdau) ma znak cmentarza. 🟡 Ten sam program w części historycznej podaje jednak, że w połowie XIX wieku na południowym krańcu wsi powstał „nowy cmentarz katolicki”.

Rodowo — po niemiecku Groß Rohdau, w dokumencie z 1323 roku Rodow — leży w gminie Prabuty, w powiecie kwidzyńskim; przed 1945 rokiem należało do powiatu suskiego, a stację pocztową i kolejową miało w Mikołajkach. Wieś założył pod koniec XIII wieku, w dobrach sztembarskich, Teodoryk Stango, człowiek z polskiego rodu, i osadził tu — jak z nazwy wnosił Słownik geograficzny — Polaków.

W 1285 roku za zamek kwidzyński otrzymał od biskupa pomezańskiego Heidenryka, zamiast 150 grzywien, 100 grzywien gotówką oraz 50 włók w Gdakowie i Rodowie. Po jego śmierci wieś trzymali Michał z Lniska, zięć Teodoryka, i brat Michała Wojciech, ale przed 1289 rokiem zamienili ją z biskupem na Butowo. W 1361 roku biskup Mikołaj I nadał wsi kościelnej Rodowo, obejmującej wówczas także Rodówko, przywilej na 79 i pół włóki na prawie chełmińskim: sołtys Segehard dostał sołectwo, trzecią część kar sądowych i pięć włók wolnych od czynszu, proboszcz — cztery włóki wolne. Pozostali osadnicy mieli czynszować po 13 skojców i dwie kury na świętego Marcina oraz dawać proboszczowi mesznego po pół korca żyta i tyleż owsa z włóki.

Liczbę 79 i pół włóki podaje Słownik geograficzny, powołując się na historię biskupstwa pomezańskiego Cramera; Bernhard Schmid pisze w 1906 roku o przywileju na 70 i pół włóki. W 1561 roku książę Albrecht dał wsi nowy przywilej, na 61 i pół włóki, a sołtys Rostek dostał wraz z sołectwem pięć wolnych włók. Cały obszar wsi liczył 422 hektary, w tym 350 hektarów roli ornej i 32 hektary łąk.

Według Agathona Harnocha z 1890 roku kościół ewangelicki założono w Rodowie w 1624 roku. W 1754 roku rozebrano go jako grożący zawaleniem i postawiono nowy, patronatu dworskiego; starą wieżę pozostawiono wtedy, a w 1859 roku rozebrano ją i zbudowano nową. Harnoch wymienia w kościele dwa dzwony, ołtarz i ambonę z rzeźbieniami oraz organy o ośmiu głosach, a pod ołtarzem kryła się grobowa krypta dawnych patronów kościoła. Duchownych w Rodowie wymienia się od 1644 roku.

Według katolickich protokołów wizytacyjnych, które omówił Jan Wiśniewski, jeszcze przed 1700 rokiem właściciel kilku wsi z katolickiej parafii Krasna Łąka wcielił do kościoła w Rodowie Balewo, Linki, Cieszymowo, Stążki, Perklice i Dworek, tak że ich mieszkańcy przez dziesięć lat oddawali dziesięcinę nie proboszczowi, lecz swojemu pastorowi luterańskiemu; zmuszano też katolików, by chrzcili dzieci, zawierali śluby i grzebali zmarłych w Rodowie bez zgody proboszcza i bez opłaty na jego rzecz.

Według Aleksandra Klempa (1994, s. 170–171) z luterańskiego zboru w Rodowie, leżącego już poza Prusami Królewskimi, korzystali — obok zborów w Jordankach i Jasnej — polskojęzyczni ewangelicy z województwa malborskiego, mieszkający przeważnie w dobrach szlacheckich. Parafia miała dwa kościoły: co trzecią niedzielę nabożeństwo odprawiano w Gdakowie, po niemiecku Dakau, którego kościół od 1579 do 1812 roku obsługiwali diakoni z Prabut.

Parafia liczyła około 2100 dusz i notowała rocznie 103 chrzty, 23 śluby, 66 pogrzebów i 1200 komunikantów. Metryki zaczynają się w Rodowie w 1755 roku dla chrztów i ślubów, a w 1788 dla zgonów. Kościół w Rodowie padł też ofiarą włamania: we wrześniu 1891 roku prokuratura w Elblągu wyznaczyła 300 marek nagrody za wskazanie złodzieja, który w ciągu minionego roku dokonał w okręgu elbląskiego sądu krajowego dziesięciu kradzieży z włamaniem do kościołów, między innymi w Gdakowie i w Rodowie. Podejrzewano o nie skazanego niedawno na piętnaście lat ciężkiego więzienia włamywacza Baronowskiego, ale dotąd nie zdołano zebrać przeciw niemu dowodów.

Według Bernharda Schmida, autora inwentarza zabytków powiatu suskiego z 1906 roku, kościół w Rodowie założono w XIV wieku: w 1336 roku wzmiankowano „her nyclos parrer von rodow”, pisarza biskupiego. W 1414 roku kościół spłonął — wykaz szkód notuje „ecclesia bona est combusta cum quattuor campanis”, dobry kościół spalony razem z czterema dzwonami — a w czasie wizytacji w 1543 roku nie było już o nim pamięci.

Według notatki w rachunku urzędu prabuckiego za rok 1689/1690 kościół zbudowano na nowo w 1624 roku, może jako drewniany; obecną murowaną świątynię postawiono w 1754 roku, co wynika z chronostychu w napisie nad portalem południowym, a wieżę, jak Schmidowi przekazał pastor, dostawiono w 1859 roku. 30 września 1570 roku książęcy radca Wentzel Schack von Stangenberg otrzymał w lenno majątek i wieś Rodowo; w jego rodzie, który później nazywał się Schack von Wittenau, pozostały one ponad dwieście lat. Ambona spoczywa na figurze anioła, a jej balustradę zdobi dwanaście putt z atrybutami apostołów, wyrzeźbionych w wysokim reliefie ręką wyszkolonego snycerza; od niego pochodzi zapewne także złocony anioł chrzcielny, jeden z najlepszych w prowincji.

Na emporze organowej stoją malowane figury Mojżesza, archanioła Michała i Jana Chrzciciela, wysokie na 1,52 metra, a ławki przy ołtarzu oznaczono herbem Schacków von Wittenau jako fundację tej rodziny. Z trzech dzwonów mały odlano w 1885 roku w Gdańsku, średni nosi napis „Sit nomen domini benedictvm. 1625 G. B”, a wielki „Si devs pro nobis qvis contra nos anno 1626”. Na cmentarzu przykościelnym rosło kilka starych lip, posadzonych podobno około 1800 roku.

Według urzędowego podręcznika rejencji kwidzyńskiej z 1868 roku ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii Schönwiese; miejscowość miała własny okręg szkolny.

We wsi była dwuklasowa szkoła ewangelicka z dwoma nauczycielami i 143 dziećmi. W 1868 roku mieszkało tu 467 osób, w tym 433 ewangelików i 34 katolików; w 1885 roku — 408 osób, z tego 374 ewangelików i 34 katolików. Katolicy należeli do parafii w Prabutach. Słownik geograficzny notuje hasło Rohdau jako wieś w Pomezanii w powiecie suskim, a w spisie z 1885 roku przy sąsiednim Klein Rohdau, czyli Rodówku, wymienionym razem z Rodowem w przywileju z 1361 roku, stoi parafia ewangelicka Groß Rohdau.

W latach osiemdziesiątych XIX wieku Słownik geograficzny (tom IX, 1888) opisywał Rodowo, po niemiecku Gross Rohdau, jako wieś w Pomezanii, w powiecie suskim. W 1868 roku stało tu 116 budynków, w tym 56 domów. W 1885 roku Słownik notował we wsi 59 domów i 87 dymów.

Karta cmentarza przykościelnego z maja 1988 roku stwierdza krótko: „Nagrobków brak.”. Cmentarz leżał wtedy w centrum wsi wokół kościoła, na działce w kształcie trapezu otoczonej z trzech stron drogami, a zamykał go mur kamienny z bramą od południa i kapliczką od wschodu. Z drzewostanu zachowały się wówczas dwie lipy, dwa dęby i klon, wszystkie w dobrym stanie, a opiekę parafii nad miejscem oceniono jako godną pochwały.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Rodowo (Groß Rohdau) i podaje tu 334 ewangelików.

Źródła: wojewódzka ewidencja zabytków, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, arkusz gminy Prabuty, pozycje 343, 344 i 346, stan z 29 sierpnia 2026 roku; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku (Rodowo, kościół filialny, numer A-463 z 17 listopada 1967 roku); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom IX, hasła „Rodowo” i „Rodówko”; Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890, s. 526, 528 i 529, diecezja Rosenberg; Max Bär, Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen (1908), diecezja Rosenberg, pozycja „Rohdau, Groß-”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, Berlin 1887 — powiat Rosenberg, strona 84, pozycja 21 i strona 88, pozycja 105; karta cmentarza w Rodowie, oprac. D. Rekowska, 1988 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. IX, hasło „Rodowo”; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 120–121; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Prabuty na lata 2023–2026, uchwała nr LXIII/411/2023 z 22 lutego 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 1290, s. 35, 80–81; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 77; „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Królewiec), 20 września 1891 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” XVIII, 2017, s. 68; Bernhard Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Rosenberg” (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, z. 12), Gdańsk 1906, s. 198–201; A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 170–171; Meßtischblatt 798 Gr. Rohdau, wydanie 1910 (SLUB Dresden, Kartenforum).