Rodowo — dawny kościół ewangelicki (ob. św. Stanisława Kostki)

Kościół w Rodowie, po niemiecku Groß Rohdau, w gminie Prabuty w powiecie kwidzyńskim, był do 1945 roku świątynią ewangelicką. Bernhard Schmid, autor inwentarza zabytków powiatu suskiego (Kreis Rosenberg) z 1906 roku, zaliczał do zabytków sakralnych powiatu sześć kościołów w pięciu miastach i szesnaście wiejskich, wszystkie ewangelickie; w wykazie patronatów wymienia parafię Rodowo, której patronem był właściciel Rodówka (Klein Rohdau), a do której należał też kościół w Gdakowie.

Agathon Harnoch pisał w 1890 roku, że w 1754 roku stary kościół rozebrano jako grożący zawaleniem i postawiono nowy, patronatu dworskiego; starą wieżę pozostawiono wtedy, a w 1859 roku rozebrano ją i zbudowano nową. Harnoch wymienia w kościele ołtarz i ambonę z rzeźbieniami oraz organy o ośmiu głosach, a pod ołtarzem kryła się grobowa krypta dawnych patronów kościoła. Duchownych w Rodowie wymienia się od 1644 roku.

Według katolickich protokołów wizytacyjnych, które omówił Jan Wiśniewski, jeszcze przed 1700 rokiem właściciel kilku wsi z katolickiej parafii Krasna Łąka wcielił do kościoła w Rodowie Balewo, Linki, Cieszymowo, Stążki, Perklice i Dworek, tak że ich mieszkańcy przez dziesięć lat oddawali dziesięcinę nie proboszczowi, lecz swojemu pastorowi luterańskiemu; zmuszano też katolików, by chrzcili dzieci, zawierali śluby i grzebali zmarłych w Rodowie bez zgody proboszcza i bez opłaty na jego rzecz.

Według Aleksandra Klempa (1994, s. 170–171) z luterańskiego zboru w Rodowie, leżącego już poza Prusami Królewskimi, korzystali — obok zborów w Jordankach i Jasnej — polskojęzyczni ewangelicy z województwa malborskiego, mieszkający przeważnie w dobrach szlacheckich. Parafia miała dwa kościoły: co trzecią niedzielę nabożeństwo odprawiano w Gdakowie, po niemiecku Dakau, którego kościół od 1579 do 1812 roku obsługiwali diakoni z Prabut.

Parafia liczyła około 2100 dusz i notowała rocznie 103 chrzty, 23 śluby, 66 pogrzebów i 1200 komunikantów. Metryki zaczynają się w Rodowie w 1755 roku dla chrztów i ślubów, a w 1788 dla zgonów. Kościół w Rodowie padł też ofiarą włamania: we wrześniu 1891 roku prokuratura w Elblągu wyznaczyła 300 marek nagrody za wskazanie złodzieja, który w ciągu minionego roku dokonał w okręgu elbląskiego sądu krajowego dziesięciu kradzieży z włamaniem do kościołów, między innymi w Gdakowie i w Rodowie. Podejrzewano o nie skazanego niedawno na piętnaście lat ciężkiego więzienia włamywacza, ale dotąd nie zdołano zebrać przeciw niemu dowodów.

Według Schmida obecną murowaną świątynię postawiono w 1754 roku, co wynika z chronostychu w napisie nad portalem południowym, a wieżę, jak Schmidowi przekazał pastor, dostawiono w 1859 roku. 30 września 1570 roku książęcy radca Wentzel Schack von Stangenberg otrzymał w lenno majątek i wieś Rodowo; w jego rodzie, który później nazywał się Schack von Wittenau, pozostały one ponad dwieście lat. Wnętrze ma według Schmida płaski, tynkowany strop. Ambona spoczywa na figurze anioła, a jej balustradę zdobi dwanaście putt z atrybutami apostołów, wyrzeźbionych w wysokim reliefie ręką wyszkolonego snycerza; temu samemu artyście Schmid z zastrzeżeniem („wohl”) przypisuje też złoconego anioła chrzcielnego, jednego z najlepszych w prowincji.

Na emporze organowej stoją malowane figury Mojżesza, archanioła Michała i Jana Chrzciciela, wysokie na 1,52 metra, a ławki przy ołtarzu oznaczono herbem Schacków von Wittenau jako fundację tej rodziny.

🟡 Harnoch i Schmid różnią się co do początków kościoła i liczby dzwonów. Według Agathona Harnocha (1890) kościół ewangelicki założono w Rodowie w 1624 roku, a w kościele były dwa dzwony. Według Bernharda Schmida (1906) kościół założono w XIV wieku: w 1336 roku wzmiankowano „her nyclos parrer von rodow”, pisarza biskupiego; w 1414 roku kościół spłonął — wykaz szkód notuje „ecclesia bona est combusta cum quattuor campanis”, dobry kościół spalony razem z czterema dzwonami — a w czasie wizytacji w 1543 roku nie było już o nim pamięci.

Według notatki w rachunku urzędu prabuckiego za rok 1689/1690, na którą powołuje się Schmid, kościół zbudowano na nowo w 1624 roku, może jako drewniany. Schmid wymienia trzy dzwony: mały odlano w 1885 roku w Gdańsku, średni nosi napis „Sit nomen domini benedictvm. 1625 G. B”, a wielki „Si devs pro nobis qvis contra nos anno 1626”.

Na cmentarzu przykościelnym rosło według Schmida kilka starych lip, posadzonych podobno około 1800 roku. Karta cmentarza przykościelnego z maja 1988 roku stwierdza krótko: „Nagrobków brak.”. Cmentarz leżał wtedy w centrum wsi wokół kościoła, na działce w kształcie trapezu otoczonej z trzech stron drogami, a zamykał go mur kamienny z bramą od południa i kapliczką od wschodu. Z drzewostanu zachowały się wówczas dwie lipy, dwa dęby i klon, wszystkie w dobrym stanie, a opiekę parafii nad miejscem oceniono jako godną pochwały.

Robert Ziemiański wymienia Rodowo w wykazie kościołów poewangelickich przejętych po drugiej wojnie światowej do kultu katolickiego na terenie dzisiejszej diecezji elbląskiej; jako rok przejęcia i poświęcenia podaje 1945. Rejestr zabytków województwa pomorskiego notuje w Rodowie kościół filialny pod wezwaniem świętego Stanisława Kostki, z datowaniem: XIV wiek, 1624, 1754 i XIX wiek, pod numerem A-463 z 17 listopada 1967 roku. Cmentarz ewangelicki na południowym skraju wsi ma w atlasie osobny wpis.

Źródła: Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890, s. 526, 528 i 529, diecezja Rosenberg; Max Bär, Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen (1908), diecezja Rosenberg, pozycja „Rohdau, Groß-”; J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” XVIII, 2017, s. 68; A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 170–171; „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Królewiec), 20 września 1891 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Bernhard Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Rosenberg” (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, z. 12), Gdańsk 1906, s. 117, 198–201; karta cmentarza przykościelnego w Rodowie, oprac. D. Rekowska, 1988 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); R. Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” 2, 2000, s. 192–193, tabela, pozycja 20; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku (Rodowo, kościół filialny, numer A-463 z 17 listopada 1967 roku).