Rogajny — dawny kościół ewangelicki (Rogehnen)

Kościół w Rogajnach (po niemiecku Rogehnen) to gotycka budowla ceglana; ewidencja Narodowego Instytutu Dziedzictwa datuje ją na pierwszą połowę XV wieku. Wieś lokowano w 1387 roku, a pod koniec XVI wieku świątynia miała postać niewielkiej kaplicy.

Rozbudowano ją w epoce protestanckiej, w typie kościołów oberlandzkich, pod patronatem prywatnym, i jako kościół ewangelicki otrzymała ostateczny kształt. Adolf Boetticher w inwentarzu zabytków z 1898 roku pisze, że wieś otrzymała przywilej lokacyjny od komtura elbląskiego w 1377 roku, a kościół, pod patronatem króla, pochodzi częściowo z czasów zakonnych. Drewnianą wieżę obitą deskami wieńczyła chorągiewka z 1752 roku, a jej główny słup stał na odwróconej kamiennej kropielnicy. Korpus z cegły w wątku wendyjskim miał u dołu zygzak z czarno glazurowanej cegły i dalszą część w wątku blokowym, od wschodu nowy schodkowy szczyt, zakrystię od północy i kruchtę od południa.

We wnętrzu z płaskim drewnianym stropem stała barokowa nastawa ołtarzowa z połowy XVII wieku, z obrazem Ukrzyżowania z 1841 roku, i ambona z tego samego czasu, z portretami pastorów Andreasa i Michaela Fuchsów pod baldachimem. Boetticher wymienia płytę nagrobną pastora Georga Beyera i jego żony, zmarłych w 1716 i 1693 roku, oraz płytę z 1674 roku z wierszowanym napisem dla niespełna rocznego Christiana, syna Johanna Ebela, zmarłego na ospę.

Do 1945 roku była siedzibą parafii ewangelickiej. Obok wsi parafialnej należały do niej majątek ziemski Surowe i majątek Sałkowice oraz folwarki w Leżnicy, Gryżynie i Malinowie. Ostatni z nich, dawniej zwany Amalienhof, jest dziś opuszczony.

W czasie drugiej wojny światowej kościół spłonął i został całkowicie zrujnowany. Ewidencja prowadzi go jako „kościół, ruina” — z kartą zieloną sporządzoną w 1954 roku — i nie ma on wpisu do rejestru zabytków. Rzymskokatolicką parafię świętych Apostołów Piotra i Pawła w Rogajnach erygowano 25 sierpnia 1993 roku; korzysta ona z nowego kościoła, zbudowanego w 1990 roku i poświęconego 29 czerwca tego samego roku. Dawna świątynia pozostała ruiną.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Boetticher podaje lokację wsi w 1377 roku i królewski patronat kościoła; pozostałe źródła podają rok 1387 i patronat prywatny.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Johann Ebel (do 1626), Johann Bleynagel (1638), Melchior Kirchner (1716), Karl Christian Kowalewski (1814), Friedrich Reinhold Absalom Springer (1814), Johann Karl Pfahl (1823), Rudolf Carl Ferdinand Gregorovius (1845), August Ernst Gottlieb Differt (1855), Gilbert Bernhard Julius Theodor Pilchowski (1876), Max Gustav Anton Jung (1885), Friedrich Otto Reiss (1889). We wrześniu 1873 roku, gdy po wyjeździe superintendenta Erdmanna do Tilsit zwolniło się probostwo w Pasłęku (Preußisch Holland), mieszkańcy miasta żywo interesowali się pastorem Differtem z Rogajn, „osobą bardzo tu lubianą i szanowaną”, i zamierzali wystąpić w tej sprawie z petycją do konsystorza w Królewcu.

Już 25 listopada 1887 roku prasa królewiecka ogłosiła, że wolne probostwo w Rogajnach nadano dotychczasowemu pastorowi w Rębielczu (Rambeltsch) w Prusach Zachodnich, F. O. Reissowi. Na początku kwietnia 1914 roku „Der Reichsbote” podał, że duchowny (Prediger) Wagner z Altenburga został mianowany pastorem parafii Rogajny, Schönau i Sałkowice (Zallenfelde).

Almanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku opisuje tutejszą parafię: połączona parafia, której Rogehnen sięga czasów przed reformacją, Schönau czasów reformacji, a początek Zallenfelde jest nieznany; patronat nad Rogehnen i Zallenfelde był królewski, nad Schönau hrabiowskiej fundacji Dönhoffów w Quittainen. Liczyła 1260 dusz, 5 szkół i 6 nauczycieli. Należały do niej: Rogehnen, Greissings, Lägs, Matzweissen, Schönau, Amalienhof, Teschenwalde, Zallenfelde. Pastorem był wtedy, od 1888 roku, Otto Reiss, urodzony w 1849 roku.

Źródła: wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; „Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Pasłęk”; Encyklopedia Warmii i Mazur, hasła Rogajny (gmina Pasłęk) oraz Parafia pod wezwaniem Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Rogajnach; A. Boetticher, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreußen”, z. III: „Das Oberland”, wyd. 2, Königsberg 1898, s. 115–116; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 137; t. 2, s. 376, 417, 642; t. 3, s. 893, 935, 983; t. 5, s. 1352, 1359, 1455; t. 6, s. 1740; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 16, 83; „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Królewiec), 5 września 1873 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Królewiec), 25 listopada 1887 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 2 kwietnia 1914 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).