Rokitnica — cmentarz ewangelicki

Rokitnica, po niemiecku Müggenhahl — Heise pisze konsekwentnie Müggenhal — leży na Żuławach Gdańskich, w gminie Pruszcz Gdański. Obiekt, o którym mowa, to cmentarz przykościelny: kościoła już nie ma, cmentarz pozostał. Znajduje się u zbiegu ulic Szkolnej i Bałtyckiej. W wojewódzkiej ewidencji zabytków ma pozycję 124 dla gminy Pruszcz Gdański; objęty jest gminną ewidencją zabytków, w rejestrze zabytków województwa pomorskiego nie figuruje.

Wieś lokowano — jak się podaje — w 1363 roku jako owalnicę, czyli wokół podłużnego placu; roku tego nie potwierdza żadne z dostępnych źródeł. Najstarszy dokument przywoływany w opracowaniach pochodzi z 1378 roku: komtur gdański Simon Walpode von Passenheim nadał sołectwo Kunkenowi z Jusskaw i przy tej samej okazji uposażył parafię — kościół wymieniono w akcie wyraźnie. Dawna nazwa wsi brzmiała Heinrichsdorf i długo utrzymywała się w mowie ludu obok nowej: jeszcze na dzwonie odlanym w 1606 roku wypisano ją w postaci „Heinrichsdorff”. Tego dzwonu już nie ma — przelano go na początku dziewiętnastego wieku.

Parafia bywała uboga. Dnia 27 marca 1508 roku biskup włocławski Wincenty przyłączył kościoły w Müggenhahl i przy świętej Barbarze do parafii w Prauście właśnie dlatego, że z własnych dochodów utrzymać się nie mogły.

Zachowały się nazwiska duchownych. W 1585 roku urząd sprawował tu Simon Hartwich; Harnoch dodaje, że pierwszym duchownym ewangelickim miał być Paul Hübner — odczyt nazwiska jest niepewny, bywa ono czytane także jako Jühner, a i sam Harnoch pisze tu tylko „miał być”. W spisie duchownych gdańskich Efraima Praetoriusa obsada Müggenhahl idzie ciągiem, od Philippusa Kirbacha i Simona Hartwicha po Martina Schultza, zmarłego 13 sierpnia 1731 roku — szesnaście nazwisk. Są wśród nich Henrich Sivertz — pod datą 12 lutego 1703 roku zapisano o nim: „bekam er Vocation zum Predigt-Ampt nach Müggenhahl”, czyli otrzymał powołanie na urząd duchownego do Rokitnicy — oraz Nathanael Kretlau, który przybył tu w 1709 roku. Najdłużej z nich służył Joachim Lange: czterdzieści jeden lat, od 1620 roku do śmierci w 1661.

Przy cmentarzu stał kościół ewangelicki, wzniesiony na nowo w 1603 roku — tak zapisali Efraim Praetorius i Gotthilf Löschin. Mury miał ceglane z surówki, a zakrystię szachulcową. W 1646 roku podwyższono wieżę, w 1693 roku nakryto ją nowym, wysokim hełmem, a mniej więcej dwadzieścia lat przed oględzinami Heisego, czyli około 1861 roku, kościół przeszedł gruntowną restaurację. Z 1646 roku, jak podwyższenie wieży, pochodzą dwa kamienie z nazwiskami Hans Schewe oraz Gergen Vitkauw; jest też trzeci, ze znakiem gmerkowym i literami C. B. Stan budowli inwentaryzator ocenił w 1881 roku jako znośny, mimo osiadania murów na słabym gruncie.

Wyposażenie Heise uznał za całkiem proste. Ołtarz pochodził z czasu budowy kościoła, z 1606 roku; organy wykonano w 1754 roku i opatrzono herbem Ferberów; ambonę i empory zdobiły obrazy bez większej wartości. Cenniejszy był mały, srebrny złocony kielich z czasów gotyckich, wysoki na 18 centymetrów: na stopie wygrawerowano Matkę Bożą z Dzieciątkiem i postać fundatora, a na nodusie i dwóch pierścieniach gotycką minuskułą napisy „ihesus” i „maria”. Były też dwa brązowe lichtarze ołtarzowe z czasów renesansu, wysokie na 32 centymetry, oraz świecznik o ośmiu ramionach z wielką kulą i dwugłowym orłem. W jednym z okien tkwiły cztery herby malowane na szkle, niektóre z nazwiskiem Ludwig Knaust i datą 1648.

Wielki dzwon odlał w 1643 roku Ludwig Wittwerck, a w 1703 przelał go Absalon Wittwerck; nosił — podobnie jak starszy — napis: „Versammle mir mein Volk, dass sie meine Stimme hören und lernen mich fürchten”. Dla stanu sprzed osiemnastego wieku podstawą jest tu Praetorius; jego zapis powtarzają późniejsi autorzy, z Heisem włącznie.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Müggenhall, inaczej zwane Heinrichsdorf, razem z osadami Großland i Hundertmark jako wieś na prawie chełmińskim z 27 gospodarstwami chłopskimi i 15 zagrodami chałupniczymi. Notował tu 74 budynki mieszkalne i 529 mieszkańców, w tym 439 ewangelików i 90 katolików. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii świętego Wojciecha; miejscowość miała własny okręg szkolny.

W drugiej połowie dziewiętnastego wieku była to już osada w przewadze ewangelicka. Pruski spis z 1 grudnia 1885 roku naliczył tutaj 597 mieszkańców, z czego 482 przyznało się do wyznania ewangelickiego, 113 do katolickiego, a dwie osoby zapisano w rubryce innych chrześcijan. Parafia ewangelicka miała siedzibę na miejscu, w Müggenhahl; należały do niej także Hochzeit (Wiślina), Krampitz i Nassenhuben (Mokry Dwór). Księgi metrykalne prowadzono tu od 1650 roku, a od 1727 osobne dla tych trzech wsi.

Statystyka kościołów ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku opisuje parafię w diecezji Danziger Höhe: kościół murowany, pod patronatem magistratu, tysiąc dusz; w tej samej rubryce stoi 45 chrztów, 22 konfirmacje, dziesięć ślubów, 774 komunikantów i 27 pogrzebów w roku. Były tu dwa dzwony, a organy pozostawały własnością gdańskiej rodziny Ferberów. Proboszcz miał 1800 marek uposażenia i piętnaście łanów, ale mieszkanie drewniane i narażone na powodzie.

Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz wśród dwóch cmentarzy parafii w Rokitnicy, liczącej wtedy 930 ewangelików.

Kościoła już nie ma. Zniszczony w 1945 roku, został rozebrany w latach sześćdziesiątych. Krajowa ewidencja zabytków odnotowała go jako ruinę (karta zielona z 1959 roku). Dawną ewangelicką kaplicę cmentarną zaadaptowano na kościół katolicki Matki Bożej Królowej Polski, konsekrowany 7 lipca 1957 roku. Nagrobki z cmentarza przeniesiono na cmentarz przy kościele świętego Wojciecha. Powiatowy program opieki nad zabytkami datuje założenie cmentarza na przełom dziewiętnastego i dwudziestego wieku i opisuje go jako zadbany, z pojedynczym zachowanym starodrzewem i bez nagrobków; karta cmentarza z 1986 roku datowania nie podaje.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Wieś lokowano według opracowań w 1363 roku, a najstarszy przywoływany dokument pochodzi z 1378 roku. Powiatowy program datuje założenie cmentarza na przełom dziewiętnastego i dwudziestego wieku, a kościół stał tu od 1603 roku, księgi parafialne prowadzono od 1650. 🟡 Harnoch podaje jako pierwszego duchownego ewangelickiego Paula Hübnera (odczyt niepewny), a spis Praetoriusa zaczyna obsadę od Philippusa Kirbacha.

🟡 Praetorius i Löschin podają odbudowę kościoła w 1603 roku, a Heise datuje ołtarz „z czasu budowy kościoła” na 1606 rok.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 416 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 848 dusz.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau (Kreis Danziger Niederung, s. 18–19, poz. 35, odczyt ze skanu); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 392 oraz hasło parafii Müggenhahl — odczyt własny z OCR; Ephraim Praetorius, „Dantziger Lehrer Gedächtnis” (Gdańsk 1713), egzemplarz z rękopiśmienną kontynuacją do 1799 roku, s. 26; lista duchownych; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, Bd. 1, H. 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 89–91 (hasło Müggenhal); M. Bär, wykaz ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków oraz powiatowy program opieki nad zabytkami; losy budowli po 1945 roku — opis kościoła w Rokitnicy; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 17–18; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 50, pozycja 193; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 21.