Rokitnica — dawny kościół ewangelicki (nieistniejący)

W Rokitnicy nie ma już dawnego kościoła ewangelickiego. Zniszczono go w 1945 roku, a rozebrano w latach sześćdziesiątych dwudziestego wieku. Ocalała natomiast dawna ewangelicka kaplica cmentarna, pełniąca funkcję kostnicy: zaadaptowano ją na kościół katolicki pod wezwaniem Matki Bożej Królowej Polski, konsekrowany 7 lipca 1957 roku i rozbudowany w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Nagrobki ewangelickie przeniesiono na cmentarz przy kościele świętego Wojciecha.

Rokitnica, po niemiecku Müggenhahl, leży około 4 kilometrów na wschód od Pruszcza Gdańskiego. Dawniej nazywała się Heinrichsdorf i nazwa ta długo jeszcze trzymała się w mowie mieszkańców. Heise datuje początki wsi na 1378 rok, kiedy komtur gdański Simon Walpode von Passenheim nadał sołectwo i prawo obsady na prawie chełmińskim Kunkemu z Juszkowa, uposażając zarazem plebanię. Kościół jest w tym dokumencie wymieniony wprost. Inne opracowania podają jako rok lokacji 1363; Heise zna wyłącznie rok 1378, cytując Privilegienbuch Archiwum Miasta Gdańska.

Dzieje kościoła zaczynają się od jego ubóstwa. Dnia 27 marca 1508 roku biskup włocławski Wincenty przyłączył kościoły parafialne świętej Barbary i Müggenhahl — jako takie, które z powodu skromnych dochodów nie mogły się utrzymać samodzielnie — do parafii w Pruszczu. Wizytacja z 1583 roku zastała kościół w Rokitnicy w rękach protestantów; parafię tworzyła wtedy sama wieś. Słownik geograficzny przypomina, że w 1583 roku tutejszy pastor Filip Kirchbach nie dopuścił do wizytacji biskupiej, a akta wizytacji biskupa Hieronima Rozrażewskiego skwitowały to słowami, że potrzebne jest ramię świeckie królewskie — do czego jednak, jak się zdaje, nie doszło. Harnoch notuje Simona Hartwicha jako tutejszego duchownego ewangelickiego w 1585 roku, a przed nim Philippa Kirbacha i Paula Hübnera, o którym mówiono, że był tu pierwszym duchownym ewangelickim.

W 1627 roku Szwedzi ograbili tutejszego nauczyciela; rada gdańska przyznała mu w zamian „ein Kirchenstand zur pfarre”, czyli prawo zbierania jałmużny u drzwi kościoła parafialnego.

Ephraim Praetorius, który w XVIII wieku opisał w rękopisie „Evangelisches Danzig” ewangelickie kościoły Gdańska i okolic, pisze, że wieś, zapisywaną także jako Müggenhall, Miggenhaal albo Mickenhal, wymienia już przywilej Kazimierza z 1454 roku. Znał też odpis dokumentu z rejestru dawnej kancelarii książęcej w Królewcu, wydany podobno 7 lutego 1582 roku, z którego wynikało, że nadana w 1378 roku wieś liczyła 64 i pół łana oraz 2 i pół morgi; pleban otrzymał wtedy, „ponieważ jest tam kościół”, dwa wolne łany, a z każdego łana czynszowego co roku korzec żyta i korzec owsa jako dziesięcinę. Kiedy założono kościół, Praetorius nie zdołał ustalić; z grubych i mocnych murów kościoła i wieży wnosił jednak, że to stara budowla, której fundatorami i budowniczymi byli Krzyżacy.

Ołtarz, ustawiony wkrótce po odbudowie z 1603 roku, nosił datę 1606, a nad jego środkowym obrazem widniały słowa „Pascha nostrum immolatum est Christus”. Później kościół jeszcze raz odnowiono i ozdobiono nowymi malowidłami na stropie; okna nosiły rok 1648. Wieżę Praetorius porównywał grubością i wysokością murów z wieżami w Steblewie i Bogatce; miała zegar bijący z tarczami na trzech stronach. Pastor miał oprócz dziesięciny 2 łany i 2 morgi wolnej ziemi; do parafii należały między innymi filia Hundertmark i Großland, a trzymali się jej także niektórzy ewangelicy z Lędowa i z Mokrego Dworu (Nassenhuben) za Motławą.

Według Hermanna Freytaga w 1493 roku komendariuszem w Rokitnicy był Martin Lantmair; przy wizytacji w 1497 roku dowiedziono mu, że trzyma w domu kobietę imieniem Dorothea, i nakazano mu usunąć ją do niedzieli Reminiscere.

Na mapie okolic od Gdańska do Tczewa, którą mierniczy Friedrich Berndt sporządził 20 grudnia 1599 roku, w Rokitnicy (na mapie: Miggenhall) narysowano wśród drzew wysoką, smukłą wieżę kościoła. Viktor Zirkwitz, który tę mapę reprodukował, zastrzega jednak, że rysunki kościołów na niej nie zawsze są dokładne.

Praetorius i Löschin podają, że kościół zbudowano na nowo w 1603 roku, w 1646 podwyższono wieżę, a w 1693 otrzymała ona nowy wysoki hełm; na wieży osadzone były dwa kamienie z datą 1646 i nazwiskami Hansa Schewego i Gergena Vitkauwa oraz trzeci ze znakiem gmerkowym i literami C. B. Heise oglądał budowlę w 1881 roku, około dwudziestu lat po gruntownej odnowie, w stanie dość dobrym. Był to podłużny prostokąt ze ściętymi narożnikami od wschodu, z czworoboczną wieżą od zachodu, której dolna kondygnacja otwierała się szeroko do nawy, tak że wnętrze miało 9,25 metra szerokości i 25,75 metra długości. Od północy przylegała szachulcowa zakrystia, od południa niewielka kruchta sklepiona krzyżowo, od zachodu kruchta najmłodsza. Mury wzniesiono z cegły i pozostawiono w surowym wątku krzyżowym. Wnętrze nakrywał płaski tynkowany strop.

Heise zapisał krótko, że kościół w Rokitnicy, po niemiecku Müggenhahl, jest ewangelicki, a jego patronem jest magistrat w Gdańsku. Empory i ambonę, ozdobione w polach skromnymi obrazami, dzieliły proste pilastry hermowe. Wieża była opracowana nieco bogaciej niż nawa — jej zewnętrzne narożniki wzmacniały po dwie uskokowe przypory. W wieży przewidziano sklepienie krzyżowe, którego jednak nigdy nie wykonano; do wnętrza prowadziły dwa portale, od zachodu i od południa, a trzeci, od północy, naprzeciw południowego, był w czasach Heisego zamurowany.

Według Harnocha kościół w Rokitnicy stał pod patronatem magistratu gdańskiego, był murowany, z murowaną wieżą, i miał dwa dzwony. Ołtarz pochodził z czasu budowy, z 1606 roku, organy, wykonane w 1754 roku, nosiły herb Ferberów — Harnoch nazywa je darem tej gdańskiej rodziny. Do najcenniejszych sprzętów należał srebrny złocony kielich gotycki wysokości 18 centymetrów, z sześciodzielną stopą, na której wyryto Matkę Bożą z Dzieciątkiem i postać fundatora, oraz z węzłem noszącym litery „ihesus” i napisy „ihesus” i „maria” minuskułą gotycką. Były też dwa brązowe renesansowe lichtarze ołtarzowe wysokości 32 centymetrów, żyrandol o ośmiu ramionach z wielką kulą i dwugłowym orłem oraz cztery witrażowe herby w oknie, z nazwiskiem Ludwiga Knausta i datą 1648.

Duży dzwon odlał Ludwig Wittwerck w 1643 roku, a przelał Absalon Wittwerck w 1703; nosił napis „Versammle mir mein Volk, dass sie meine Stimme hören und lernen mich fürchten”. Starszy dzwon, znany Praetoriusowi z napisu „Als man zählt 16 hundert Jahr und 6 dazu gegossen war, diese Glocke im December rein gen Heinrichsdorff für die Gemein”, przetopiono na początku XIX wieku. Według broszury Bernharda Meyera o gdańskim kościele Zbawiciela do Rokitnicy trafił w 1656 roku jeden z dzwonów pierwszego kościoła Zbawiciela, rozebranego przed oblężeniem szwedzkim.

Rękopis Praetoriusa podaje napisy obu dzwonów dokładniej. Duży dzwon z 1643 roku wymieniał rajców Nathanaela Schmiedena i Siegmunda Kerssensteina jako zarządców posiadłości miejskich na Wyżynie, pastora Joachima Langego i witryków, a jako ludwisarza „Ludewig Wichtendahl zu Dantzig”. W 1703 roku dzwon przelano, a dopłata wyniosła 1100 złotych; nowy napis wymieniał burgrabiego królewskiego i burmistrza Johanna Ernsta Schmiedena, pastora magistra Henricha Sievertza i witryków, wśród nich Hansa Möllera, którego wkrótce potem jako pierwszego odprowadzono do grobu przy dźwięku tego dzwonu, oraz ludwisarza: „Divino auxilio fudit me Michaël Wittwerck. Gedani 1703”.

Mały dzwon, odlany w grudniu 1606 roku, wymieniał w swoim wierszu pastora Zachariasa Schalitza i trzech witryków; na jednym boku miał napis „Mit Gottes Hülffe goß mich Gerd Benning zu Dantzig”, a na drugim odlew srebrnej monety na kształt talara z postacią Zbawiciela trzymającego kulę ziemską z krzyżem i napisem „Salvator mundi salva nos. Anno 1575”. Według rękopisu Praetoriusa duży dzwon odlał w 1643 roku Ludewig Wichtendahl, a przelał w 1703 roku Michaël Wittwerck, podczas gdy Harnoch podaje Ludwiga i Absalona Wittwercków.

Karta tytułowa najstarszej księgi metrykalnej parafii, obejmującej lata 1650–1723, podaje, że księgę sporządzono we wrześniu 1649 roku z polecenia burgrabiego królewskiego i burmistrza Gdańska Adriana von der Lindena, zarządcy terytorium Wyżyny, a założył ją pastor Joachim Lange „przy dokonanym odnowieniu kościoła” („bey geschehener Kirchen Renovation”). W spisanym w tej księdze inwentarzu sprzętów kościelnych dopisano, że w październiku 1697 roku z cynowej flaszy na wino zrobiono cynowy kielich. Powodem były niepokoje, które wywołał książę de Conti razem ze swoimi stronnikami przebywającymi w Oliwie: obawiano się, że wsie należące do miasta zostaną, jak grożono, ograbione i spalone, dlatego srebra kościelne oddano w mieście na przechowanie burmistrzowi Schumannowi.

Cynowego kielicha użyto przy Wieczerzy Pańskiej po raz pierwszy w dziewiętnastą niedzielę po Trójcy Świętej, a po trzech tygodniach srebra odesłano z powrotem.

Pastor Christian Höfes zapisał w tej samej księdze, że w 1698 roku kupiono dla kościoła za 22 floreny puszkę, bo wcześniej na ołtarzu stała drewniana, a w 1702 roku na jego prośbę burmistrz podarował kościołowi Biblię. Według innej zapiski witrykami i budowniczymi przy odnowieniu kościoła byli między innymi Georg Fitkow i Caspar Block, a za ich czasów odlano też duży dzwon.

Sam Mokry Dwór miał wcześniej własny kościół, i to niezwykły. Według Praetoriusa mówiono, że stał tu kiedyś jeszcze dawniejszy kościół, zniszczony w 1458 roku, po którym miały zostać fundamenty. Abraham Hartwich wylicza Nassenhuben pod rokiem 1632 wśród kościołów Żuław Gdańskich, w których z czasem zaczęto głosić ewangelię; od tego roku do 1648 służył tu magister Marcin Maunius. Hartwich nazywa go pierwszym duchownym reformowanym, ale spisy duchownych Efraima Praetoriusa z 1760 roku i Ludwiga Rhesy z 1834 roku za pierwszego reformowanego uznają Gerharda Böttingera, który przyszedł w 1650 roku. Ostatni duchowny luterański, Joachim Fischer, zmarł tu dopiero w 1676 roku.

Według Fabera (s. 103) Piotr Figulus Jabłoński, zięć Jana Amosa Komeńskiego, przyjeżdżał tu co dwa tygodnie, by odprawiać nabożeństwo reformowane na zmianę z luterańskim współbratem, a potem przez sześć lat prowadził tę parafię; tu też urodził mu się syn Daniel Ernst, późniejszy nadworny duchowny w Berlinie. Rękopis Ephraima Praetoriusa „Evangelisches Danzig” z XVIII wieku zalicza Mauniusa do duchownych luterańskich, podobnie jak trzech jego następców: Matthäusa Müllera z Döbeln w Miśni (1648–1650), Daniela Sohra (1651–1653) i Joachima Fischera, wcześniej nauczyciela gimnazjum w Gdańsku, powołanego w 1653 roku; po śmierci Fischera luterańskiego urzędu już nie obsadzono. Böttinger najpierw przez dwa lata jako student uczył tu dzieci, a gdy wybuchła wojna szwedzka, przeniósł się do miasta i tam zmarł.

Po Figulusie rękopis wymienia jeszcze ośmiu pastorów reformowanych przed Forsterem, od Georga Heermunda Vetterusa, powołanego w 1667 roku, którego w wierszu na ślub w 1692 roku nazwano konseniorem Jednoty w Wielkopolsce i Prusach, do Theodora Johanna Borckmanna, zmarłego w marcu 1753 roku. Od 1753 roku pastorem był Johann Reinhold Forster, późniejszy uczestnik wyprawy Jamesa Cooka; jego syn Georg przyszedł na świat w 1754 roku na plebanii, która według biogramu Petera Masta stała w sąsiedniej Wiślinie. W czasach Praetoriusa nabożeństwa odprawiano w dużej sali we dworze, z ławkami dla mężczyzn i kobiet, amboną i chórem z pozytywem organowym, który trafił tu w 1689 roku; zamiast ołtarza stał pośrodku stół, przy którym udzielano Wieczerzy Pańskiej, a przy ambonie wisiały obok siebie portrety Marcina Lutra i Filipa Melanchtona. Nad salą wznosiła się wieżyczka z dzwonem zegarowym i tarczą.

Dwa dzwony z 1649 roku, z literami „L. W.” i napisami „Si Deus pro nobis, quis contra nos” oraz „Da pacem Domine in diebus nostris”, wisiały dawniej przy domu luterańskiego pastora nad Motławą, a w 1671 roku zbudowano dla nich drewnianą dzwonnicę na starym cmentarzu. Nowy dom pastora nad Motławą zbudowano w 1694 roku. Po odejściu ostatniego pastora, Franza Killmara, w 1814 roku — gdy okolica ucierpiała od wojny i powodzi — urzędu już nie obsadzono, a luteranów z Mokrego Dworu przyłączono do Wocław.

W 1869 roku wieś nie miała już kościoła i należała do parafii w Rokitnicy.

Około 1866 roku mieszkało tu blisko 600 osób. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Müggenhall, inaczej zwane Heinrichsdorf, razem z osadami Großland i Hundertmark jako wieś na prawie chełmińskim z 27 gospodarstwami chłopskimi i 15 zagrodami chałupniczymi. Notował tu 74 budynki mieszkalne i 529 mieszkańców, w tym 439 ewangelików i 90 katolików. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii świętego Wojciecha; miejscowość miała własny okręg szkolny. Te same liczby, bez podania roku, powtarza Słownik geograficzny.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom VI, 1885), w haśle „Mueggenhall”, notuje we wsi razem z Grossland i Hundertmark 529 mieszkańców, w tym 439 ewangelików i 90 katolików — nie podaje jednak roku tych danych; podaje też, że do tutejszej parafii ewangelickiej należały Hochzeit, Krępiec z Weisshof, Scheibe i Schmidshof, Lędowo, Rokitnica z Grossland i Hundertmark, Mokry Dwór i Dziewięć Włók — w 1868 roku razem 775 parafian.

Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wymienia wieś wśród gmin powiatu Danziger Niederung, czyli żuławskiego; do 1919–1920 roku należała wraz z nim do prowincji Prusy Zachodnie i rejencji gdańskiej, w latach 1920–1939 do Wolnego Miasta Gdańska, a od 1939 do 1945 roku do okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie. Wieś była w większości ewangelicka, a tutejsi protestanci należeli do Kościoła luterańskiego, po 1817 roku do unijnego; mennonici, z którymi bywają myleni, mieli własne gminy w innych wsiach żuławskich, choć i tu spis odnotował 2 innych chrześcijan.

W 1885 roku wieś liczyła 597 mieszkańców, w tym 482 ewangelików i 113 katolików. Rokitnica była siedzibą parafii ewangelickiej — w tym samym spisie wskazują ją jako swoją parafię także Hochzeit, Krampitz i Mokry Dwór (Nassenhuben). Katolicka mniejszość należała do parafii świętego Wojciecha, co spis potwierdza przy każdym z tych czterech wierszy. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykazał w Rokitnicy 500 mieszkańców, z czego 491 mówiło po niemiecku; wśród niemieckojęzycznych było 435 ewangelików i 56 katolików, po polsku mówiło dziewięć osób.

Wieś leżała na Żuławach, ale parafia należała do kościelnej diecezji Danziger Höhe — Harnoch opisuje ją w tym rozdziale, obok Juszkowa, Pruszcza i Oruni — i stąd bierze się myląca nazwa Wyżyny Gdańskiej przy Rokitnicy. Harnoch sam potwierdza, że chodzi o Żuławy: miejscowości szkolne parafii to Rokitnica i Mokry Dwór z Wiśliną, Krępiec, Dziewięć Włók i inne wsie żuławskie, parafia liczyła około tysiąca dusz, a drewniana plebania była narażona na powódź; na cmentarzu w Wiślinie stała dzwonnica. Rocznie odprawiano w parafii 45 chrztów, 22 konfirmacje, 10 ślubów i 27 pogrzebów, a do komunii przystępowało 774 wiernych. W lutym 1888 roku w berlińskim „Reichsbote” ukazało się ogłoszenie o zaręczynach pastora z Rokitnicy, Gustava Rogée, z Marie Giesselmann, jedyną córką emerytowanego królewskiego komisarza ekonomicznego Gustava Giesselmanna z Tylży.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 925 ewangelików; patronem był magistrat Gdańska, a pastorem był od 1893 roku Albert Gräntz. W 1913 roku pastorem w Rokitnicy został Otto Angermann, dotąd duchowny w Behle koło Trzcianki (Schönlanke). Według doniesienia z Malborka, ogłoszonego na początku lutego 1920 roku, emerytowany pastor Albert Gräntz, pastor w Rokitnicy od 1893 roku, a przez wiele lat duszpasterz na Żuławach Gdańskich, w Trutnowach (Trutenau) i w Rokitnicy, zmarł w Sopocie. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Rokitnicy liczyła wtedy 930 ewangelików, a pastorem był od 1925 roku Gerhard Klemm.

Pod koniec 1884 roku konsystorz ogłosił w „Amtliche Mittheilungen” (nr 13, s. 89), że probostwo w Rokitnicy, pod patronatem prywatnym, zwolniło się po przejściu pastora Hevelkego na stanowisko drugiego pastora przy kościele świętej Barbary w Gdańsku. Dawało około 2397 marek dochodu bez mieszkania i około 2637 marek z mieszkaniem, z czego do końca czerwca 1890 roku trzeba było odprowadzać 824 marki rocznie jako opłatę z beneficjum; za miejscowy nadzór nad szkołami w Mokrym Dworze (Nassenhuben) i w Bankau, gdy rejencja go powierzy, pastor miał otrzymywać 600 marek z fundacji von Conradiego.

Parafia liczyła około 980 dusz i miała dwie szkoły z trzema nauczycielami.

Z tutejszej parafii ewangelickiej — w źródłach niemieckich „Müggenhahl” — zachowały się księgi metrykalne z lat 1650–1882. Według Bära księgi chrztów, ślubów i zgonów prowadzono od 1650 roku, a dla Mokrego Dworu, Wiśliny i Krępca od 1727, księgi konfirmacji od 1868, a wykaz komunikantów od 1886 roku; zachowały się też zapiski historyczne z lat 1757–1792, 1807–1815, 1825–1834 i 1840–1874 oraz od 1902 roku. Figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 416 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 848 dusz. Stanowisko pastora było wtedy nieobsadzone od 1912 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Simon Hartwich (1585), Philipp Kirbach (1585), Martin Filtz (1586), Joachim Lange (1620), Christoph Pambius (1670), Gabriel Marquart (1671), Michael Hansch (1680), Constantin Fehlau (1685), Christian Höfes (1694), Heinrich Sieverts (1703), Martin Schulz (1727), Johann Daniel Kickebusch (1731), Johann Benjamin Dragheim (1735), Martin Gramm (1756–1772), Johann Heinrich Meller (1777), Johann Gottlieb Arendt (1796), Gottfried Heinrich Theodor Pobowski (1807), Johann Ernst Kalhofner (1809), Carl Ludwig Hellwich (1841), Theodor Johannes Hevelke (1882), Carl Wilhelm Emil Schlichting (1885), Albert Wilhelm Cölestin Gräntz (1893), Johannes Paul Graentz (1902), Alfred Berthold Semrau (1912), Otto Angermann (1913), Gerhard Klemm (1925), Sören Theodor Blech (1941).

Bez podanego roku: Benjamin Neumann.

Spis pastorów w rękopisie, który po 1723 roku prowadził dalej kontynuator, liczy dwudziestu tutejszych pastorów, od Philippa Kirbacha do Martina Gramma. O Kirbachu Praetorius wiedział tylko ze starego rękopiśmiennego spisu, który stawiał go przed Zachariasem Schalitzem, bez roku; na marginesie dopisano, że akta wspominają go pod rokiem 1597. Według tych samych akt w 1588 roku był tu pastorem Caspar Creutziger. Martin Filtz, właściwie Martinus Felicius, przed powołaniem organista u Ducha Świętego i świętej Elżbiety, został powołany do Rokitnicy na początku 1586 roku.

W sporze o ordynację Samuela Lindemanna, który studiował w Heidelbergu, a który podzielił wtedy gdańskie duchowieństwo na stronników doktora Kittela i doktora Praetoriusa (innej osoby niż autor rękopisu), odmówił poddania się egzaminowi i ordynacji u doktora Praetoriusa; rada skasowała jego powołanie 12 lutego, nazajutrz po ordynacji Lindemanna, a 27 marca kazała mu opuścić miasto. Zacharias Schalitz przyszedł z Helu, gdzie przez trzy lata był pastorem; w Rokitnicy służył 18 lat i zmarł w 1619 roku.

Według Praetoriusa starzy ludzie opowiadali jeszcze przed dwudziestu kilku laty, że Schalitz odprawiał w tutejszym kościele Wieczerzę Pańską na zmianę, jednej niedzieli po luterańsku, drugiej po kalwińsku, jak sobie kto życzył. Na marginesie zanotowano z akt, że w 1603 roku, choć już powołany, jeszcze nie przybył z Helu. Joachim Lange, Pomorzanin, studiował w Greifswaldzie i w 1618 roku przybył do Gdańska z doktorem Johannem Corvinusem, powołanym na pastora kościoła Mariackiego; w 1619 roku został nauczycielem szkoły przy kościele świętego Bartłomieja, a potem pastorem w Rokitnicy.

W 1622 roku ożenił się z Barbarą, córką pastora na Długich Ogrodach. Był tu pastorem przez 41 lat i zmarł w 1661 roku, w sześćdziesiątym pierwszym roku życia; na lewo od ambony wisiało jego epitafium z portretem i wierszem, który ułożył jego zięć, magister Johann Holtzmüller: „Herr Lange hat sein Amt und Leben so geführet, / Daß dieses Bildniß ihm in dieser Kirch gebühret”. Od 1662 do 1670 roku pastorem był gdańszczanin Johannes Jungius, powołany 16 lutego 1662 roku z kaplicy i szkoły w Grabinach Zameczku (Herrengrebin), ordynowany 21 lutego i wprowadzony 26 lutego; w 1670 roku przeszedł do kościoła świętego Jakuba w mieście, a w 1672 roku do kościoła świętego Jana.

Christoph Pambius, według Praetoriusa gdańszczanin, został powołany 31 sierpnia 1670 roku i przed upływem roku przeszedł do Pruszcza. Gabriel Marquardt był najpierw rektorem szkoły przy kościele świętej Barbary i zarazem głosił kazania w gdańskim domu poprawczym; do Rokitnicy przyszedł w 1671 roku, został ordynowany 15 października, a w 1680 roku przeszedł do Wisłoujścia. Michael Hansch, powołany 14 września 1680 roku, ordynowany 26 września i wprowadzony 6 października, przeszedł w 1685 roku do kościoła świętej Barbary na Długich Ogrodach, a w 1693 roku do kościoła Mariackiego. Za magistra Constantina Fehlaua, ordynowanego 2 października 1685 roku, w latach 1687–1688 wydarzyła się sprawa z Katarzyną, służącą u tutejszego karczmarza Michaela Lütckego.

Notatka na marginesie podaje, że 7 października 1687 roku pojawiły się u niej objawy, z powodu których chciano ją uznać za opętaną, i że w kościołach miasta modlono się za nią jako za osobę chorą i nękaną różnymi pokusami aż do niedzieli Invocavit 1688 roku. Ta sama notatka podaje za kolektaneami kościelnymi Schultza, że lekarz, doktor Voegeding, wykazał później oszustwo. W 1689 roku Fehlau został powołany do szpitalnego kościoła świętej Gertrudy i 17 lipca pożegnał się z Rokitnicą. Ludovicus Bethius, syn pastora o tym samym imieniu z Helu, a potem z Wisłoujścia, przyszedł w 1690 roku z parafii na Żuławach i 9 kwietnia został wprowadzony; zmarł w Rokitnicy w październiku 1694 roku w wieku 51 lat i został pochowany 25 października.

Christian Höfes, przez 16 lat nauczyciel gdańskiego gimnazjum, został powołany 7 grudnia 1694 roku, ordynowany 14 grudnia i objął urząd w pierwszy dzień Bożego Narodzenia; zmarł 24 listopada 1702 roku w wieku 50 lat, a kazanie pogrzebowe wygłosił pastor z Pruszcza Gottfried König. Jego portret naturalnej wielkości wisiał w kościele nad drzwiami, z wierszem kończącym się słowami „o Müggenahle, vergiß des Lehrers nicht”. Henrich Sievertz uzyskał w 1696 roku w Lipsku tytuł magistra filozofii; w 1703 roku był jednym z dwóch pierwszych kandydatów wyznaczonych do kazań i katechizacji w nowo urządzonym kościele gdańskiego domu ubogich (Spendhaus), ale już 12 lutego wskazano go do Rokitnicy, 1 marca został ordynowany, a 11 marca wprowadził go diakon Mariacki Michael Hansch, jego dawny poprzednik w Rokitnicy; 16 stycznia 1708 roku wybrano go na pastora w Tujsku.

Benjamin Neumann, od 1700 roku katecheta w Grabinach Zameczku, przyszedł w 1708 roku, a 6 października 1709 roku wygłosił kazanie pożegnalne przed przejściem do kościoła Bożego Ciała. Następny pastor, gdańszczanin, powołany w 1709 roku, ordynowany 16 października i wprowadzony 20 października, był wcześniej przeznaczony do domu ubogich. Dalszy ciąg spisu, dopisany w rękopisie, podaje, że w 1727 roku przeszedł on do Koszwał, a ostatni w spisie Martin Gramm zdał 5 maja 1747 roku egzamin z oceną, że odpowiadał „wohl u. vergnüglich”, przyszedł do Rokitnicy w 1757 roku i zmarł w 1772 roku.

Według rękopisu Praetoriusa Pambius był gdańszczaninem, Marquardt był wcześniej rektorem szkoły przy kościele świętej Barbary, Hansch został ordynowany 26 września 1680 roku, Fehlau powołany do kościoła świętej Gertrudy 7 czerwca 1689 roku, a Sievertz uzyskał magisterium w Lipsku; według dalszego ciągu spisu Gramm urodził się w Gdańsku i objął urząd w 1757 roku. Dane te różnią się od księgi pastorów.

Spis pastorów w tej samej księdze, prowadzony dalej różnymi rękami, podaje przy duchownych z końca XVIII i początku XIX wieku daty dzienne. Johann Heinrich Meller służył tu od 10 kwietnia 1777 roku do 7 września 1796 roku, kiedy wybrano go do Pruszcza (Praust); kazanie pożegnalne wygłosił w dwudziestą trzecią niedzielę po Trójcy Świętej. Johann Gottlieb Arendt pozostał do 21 sierpnia 1807 roku, kiedy również wybrano go do Pruszcza, a kazanie pożegnalne wygłosił w szesnastą niedzielę po Trójcy Świętej. Jego następca, w księdze pastorów zapisany jako Gottfried Heinrich Theodor Pobowski, przyszedł w październiku 1807 roku, a 28 czerwca 1809 roku wybrano go na drugiego duchownego przy kościele świętej Barbary; kazanie pożegnalne wygłosił 16 lipca.

Pastor Martin Gramm spisał 10 marca 1757 roku porządek nabożeństw w parafii. Niedzielne nabożeństwo zaczynało się od niedzieli Quasimodogeniti, pierwszej po Wielkanocy, do dnia świętego Michała o ósmej rano, a w pozostałej części roku o dziewiątej. Kazań nieszpornych nie wygłaszano, z wyjątkiem pierwszych dni trzech wielkich świąt, dnia pokuty i Wielkiego Piątku, a Wieczerzę Pańską odprawiano co dwa tygodnie. Srebrne naczynia do Wieczerzy, wśród nich kielich i dzban, przechowywał pastor razem z sakiewką na ofiary, a nauczyciel przynosił je do kościoła i odnosił z powrotem; do odwiedzin chorych pastor miał z kościoła cynowy kielich.

W 1794 roku, jak zapisał pastor Johann Heinrich Meller, gospodarz z Rokitnicy Johann Gottlieb Lange sprawił nowe nakrycia ołtarza: nakrywę z czerwonego adamaszku ze złotymi koronkami na pulpit i takie samo antependium wokół ołtarza. Pulpit na ambonie, dotąd bez nakrycia, otrzymał wtedy dwa nakrycia z czerwonego adamaszku: ze złotymi koronkami na wielkie święta i z czerwonymi jedwabnymi frędzlami na pozostałe święta i niedziele.

W 1812 roku wokół cmentarza przykościelnego posadzono lipy holenderskie. Podczas oblężenia Gdańska w 1813 roku Rokitnicę dwukrotnie zalała woda. Ówczesny pastor zapisał w kronice parafii, że 23 lutego woda przerwała groblę i zalała wieś i pola, a 5 września, gdy wychodził z kościoła, zaskoczył go nowy przybór wody, która w ciągu 48 godzin zalała plebanię i pokoje na parterze na wysokość 3 i pół stopy, podniosła podłogi i podmyła ściany domów. Pastor schronił się z rodziną u pastora w Pruszczu i 13 października wrócił wozem do domu.

W 1825 roku pastorem w Rokitnicy został Johann Jacob Schalk (w podpisach w tej kronice: „J. J. Schalz”, u Rhesy i w księdze pastorów: Schalck), dotąd duchowny kościoła Zbawiciela na gdańskim przedmieściu Zaroślak (Petershagen). W kronice wyjaśnił, że propozycję zamiany posady na wolną po śmierci jego poprzednika złożono mu 25 lutego 1825 roku, gdy szpital świętej Gertrudy, który utrzymywał kościół Zbawiciela, był w trudnym położeniu finansowym. Mniejszy dzwon na wieży od lat był pęknięty, a w 1827 roku stał się zupełnie nieużyteczny; przelał go w Królewcu ludwisarz Ludwig Copinus i 21 stycznia 1828 roku zawieszono go z powrotem na wieży. Dzwon ważył przedtem 1191 funtów, po przelaniu 1359 funtów, a koszty wyniosły 347 talarów i 29 srebrnych groszy; napis na nim wymieniał pastora i czterech witryków.

W czasie wielkiej powodzi w kwietniu 1829 roku woda stała, według nauczyciela Scheibego, także w kościele, który leżał nieco wyżej: sięgała ponad wewnętrzne drzwi zakrystii, a przy ołtarzu do ramy obrazu przedstawiającego Wieczerzę Pańską. Po naprawie szkód pastor otworzył kościół ponownie w niedzielę Cantate, 17 maja 1829 roku, a na 23 lipca tego roku wyznaczono w parafii wizytację kościelną.

Podczas jubileuszu trzechsetlecia przekazania Konfesji Augsburskiej w 1830 roku kościół był pełny; przyszli na nabożeństwo także duchowny mennonicki i kapitan wyznania katolickiego. W 1826 roku sprawiono czarną nakrywę ołtarza na Niedzielę Umarłych, czas postu, Wielki Piątek i dzień pokuty, a w 1831 roku niebieską sukienną nakrywę ołtarza i takie samo nakrycie pulpitu ambony, w miejsce zniszczonej czerwonej jedwabnej, używanej w niedziele; ołtarz przybrano nią po raz pierwszy w Zielone Świątki 1831 roku.

W 1833 roku trzeba było zrobić nową sakiewkę na ofiary, bo ze starej dało się użyć już tylko srebrnego wierzchu. Podczas epidemii cholery w 1831 roku w całej parafii nie zmarł nikt, choć dla Rokitnicy i dla Mokrego Dworu wyznaczono już miejsca na cmentarze dla zmarłych na cholerę; żadnego z nich nie trzeba było poświęcić ani ogrodzić. W styczniu 1834 roku witryk Marquardt prosił superintendenta Ehwalta o oględziny ławek w kościele, które ucierpiały w czasie kolejnych powodzi, i o 50 talarów na ich odbudowę; oględziny wyznaczono na 5 lutego 1834 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w dwóch szczegółach. Dalszy ciąg spisu pastorów w rękopisie Praetoriusa podaje, że Martin Gramm objął urząd w Rokitnicy w 1757 roku; spis duchownych Rhesy z 1834 roku podaje, że sprawował go od 1756 roku do śmierci 25 sierpnia 1772 roku, a księga pastorów podaje lata 1756–1772. Księga pastorów notuje Johanna Gottlieba Arendta pod rokiem 1796. W spisie pastorów w najstarszej księdze metrykalnej parafii jako początek jego urzędu stoi 29 stycznia 1797 roku, przy czym ostatnią cyfrę roku poprawiono tam atramentem na 7, a pierwotna cyfra jest nieczytelna.

🟡 Kroniki parafii w trzech sprawach różnią się od innych źródeł. Praetorius i Harnoch podają, że ołtarz pochodził z 1606 roku, a pastor Johann Heinrich Meller zapisał w kronice, że w 1793 roku zbudowano i ukończono nowy ołtarz. Harnoch notuje organy wykonane w 1754 roku, a w najstarszej księdze metrykalnej nauczyciel i organista Johannes Krüger, zatwierdzony 20 kwietnia 1651 roku, dopisał, że w tym samym czasie do kościoła trafiły organy; w księdze przekreślona jest tylko wcześniejsza część tego wpisu, o zatwierdzeniu Krügera, a zdanie o organach nie.

Według opisu Mokrego Dworu wyżej po 1814 roku tamtejszych luteranów przyłączono do Wocław, a pastor Johann Jacob Schalk zapisał w 1831 roku, że Mokry Dwór, Hochzeit, Dziewięć Włók, Krępiec z Kramskrug i dolna część Lędowa należą do parafii w Rokitnicy od 1815 roku; w piśmie z 4 grudnia 1829 roku dodał, że cztery gospodarstwa z Hochzeit należą do parafii w Wocławach.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. VI, hasło „Mueggenhall”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 389, 392; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, z. 2: „Der Landkreis Danzig”, Danzig 1885, s. 89; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, t. I: „Pommerellen”, Danzig 1884–1887, s. 90, 91; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, Bd. 1 H. 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 89–91; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 507; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 3, nr 32; M. Biskup, A. Tomczak, „Mapy województwa pomorskiego w drugiej połowie XVI w.”, „Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu” 58 (1955), z. 1, s. 64–65; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau (Kreis Danziger Niederung, s. 18, poz. 20, 29, 35 i 37); Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Danziger Niederung, poz. 35; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); B. Meyer, „Die evangelische Kirche zu Sankt Salvator in Danzig”, Gdańsk: Paul Springer, [ok. 1916], s. 4; „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen”, Danzig 1913, nr 2; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 164, 185, 192; „Johann Reinhold Forster”, Kulturstiftung der deutschen Vertriebenen (biografie); „Mokry Dwór (Pruszcz Gdański)”, Wikipedia (wersja niemiecka); „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Danzig”, Danzig 1869, cz. 1, s. 51; E. Praetorius, „Danziger Lehrer Gedächtniß”, Danzig und Leipzig 1760, s. 49; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 85–86 i 105–106; Faber, „Die polnische Sprache im Danziger Schul- u. Kirchenwesen”, Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins 70 (1930), s. 103; P. Mast, „George Adam Forster”, Kulturstiftung der deutschen Vertriebenen (biografie); „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 17–18; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 30; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 50, pozycja 193; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 21; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 33, 38, 135; t. 2, s. 396, 477, 486, 632, 633, 635; t. 3, s. 714, 724, 763, 793, 809, 908, 932, 935, 949; t. 4, s. 1043, 1141, 1167, 1265; t. 5, s. 1320, 1372; t. 6, s. 1593, 1656, 1688, 1703; „Der Reichsbote” (Berlin), 16 lutego 1888 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Królewiec), 5 lutego 1920 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Hermann Freytag, „Landgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 58, 1918, s. 111–124; Friedrich Berndt, mapa okolic od Gdańska do Tczewa, 20 grudnia 1599 roku, dawna sygnatura Reichsarchiv Danzig 300 PK I a 19, reprodukcja: Viktor Zirkwitz, „Die bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig”, odbitka częściowa z przygotowywanego dzieła „Das Dorf um Danzig”, Danzig 1940, tablice na s. 49–52, zastrzeżenie co do rysunków kościołów na s. 13; E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 53v–54v; E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 108r–110r; Najstarsza księga metrykalna parafii ewangelickiej w Rokitnicy (Müggenhahl) z lat 1650–1723: karta tytułowa, inwentarz kościelny i spis pastorów, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5743 (Archion 17453); Druga księga metrykalna parafii ewangelickiej w Rokitnicy (Müggenhahl), chrzty z lat 1724–1807, z zapiskami pastorów z lat 1757–1829, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5744 (Archion 17474); „Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1884, nr 13, s. 89 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); Trzecia księga metrykalna parafii ewangelickiej w Rokitnicy (Müggenhahl) z lat 1808–1836, z kroniką pastora Johanna Jacoba Schalka z lat 1825–1834, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 5745 (Archion 17486).