Różewo — mennonicki dom modlitwy (Rosenort, nieistniejący)

Rosenort, dziś Różewo w gminie Nowy Dwór Gdański, był siedzibą gminy mennonickiej w delcie Wisły — wspólnoty skrzydła flamandzkiego, rozłożonej na wschód i południe od Nowego Dworu Gdańskiego. Osadnicy z Niderlandów przybywali tu od 1562 roku, własnych starszych wybierali od 1639 roku, a nabożeństwa odprawiali po niderlandzku jeszcze w połowie XVIII wieku. Po domu modlitwy nie ma dziś śladu; Różewo jest przysiółkiem w sołectwie Kmiecin.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku zaliczał Rosenort do powiatu elbląskiego i notował we wsi dom modlitwy mennonitów. Luteranie należeli wtedy do parafii w Fürstenau (Kmiecinie), a katolicy — do parafii w Elblągu.

Zgodę na budowę domu modlitwy gmina otrzymała w 1754 roku i w tym samym roku założyła przy nim cmentarz. Pierwsze nabożeństwo z Wieczerzą Pańską odprawiono 2 marca 1755 roku, gdy wspólnota liczyła 1566 członków. W 1787 roku było ich 1836, po czym wiele rodzin wyjechało w 1788 roku do Rosji. Dom modlitwy spłonął 19 stycznia 1812 roku; odbudowany, został otwarty 20 listopada 1814 roku i mieścił 600 osób. Później wspólnota była już znacznie mniejsza: 622 członków w 1852 roku, około 800 dusz w 1941 roku, a w 1942 roku 514 członków i 291 dzieci, rozproszonych w 32 wsiach. Kres gminie położyła ewakuacja 24 stycznia 1945 roku.

Sama wieś była przy tym maleńka, a dom modlitwy służył wspólnocie z 32 wsi, nie tej jednej. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego opisuje ją w tomie dziewiątym w pierwszym z dwóch haseł tej nazwy jako wieś włościańską w ówczesnym powiecie elbląskim, z pocztą i parafią katolicką w Nowym Dworze, oddaloną o 2,25 mili od Elbląga. Obejmowała 9 posiadłości gburskich i 2 zagrody na 241 hektarach, w tym 52 hektarach łąk i 143 hektarach roli; w 1887 roku do szkoły ewangelickiej chodziło 25 dzieci.

W 1820 roku urzędowy spis notował tu 13 domostw i 80 mieszkańców: 25 luteranów, 3 katolików i 52 mennonitów. W 1869 roku w 12 domach mieszkało 98 osób, w tym 4 katolików i 42 ewangelików. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał 12 domów, 14 gospodarstw i 79 mieszkańców: 42 ewangelików, 1 katolika i 36 innych chrześcijan.

Spis z 1885 roku przypisuje ewangelików z Różewa do parafii w Fürstenau, a katolików do parafii w Tiegenhofie, czyli Nowym Dworze Gdańskim.

Źródła: GAMEO — Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]; pomorskie.travel — Różewo; holland.org.pl, hasło „Różewo”; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. IX, hasło Rosenort 1; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Elbing, s. 6, poz. 73; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 18, powiat elbląski, nr 155.