Roszczyce — cmentarz ewangelicki

Roszczyce (po niemiecku Roschütz) leżały w powiecie lęborskim, w rejencji koszalińskiej i prowincji Pomorze; dziś należą do gminy Wicko. Zmarłych grzebano we wsi w dwóch miejscach. Cmentarz wiejski, założony około 1882 roku, leży na niewielkim wzgórzu około 500 metrów od kaplicy, tuż obok niewielkiego strumienia. Według opisu zajmuje on prostokątną działkę o wymiarach mniej więcej 40 na 20 metrów, obsadzoną starymi klonami. Front zamykał kamienny mur, którego resztki stoją; pozostałe granice się zatarły. Samosiejki klonu kryją mocno zdewastowane założenie o ledwie czytelnym układzie — jeden z grobowców rozkopano nocą.

Zachowała się spora liczba tumb i podstaw krzyży, a w dość dobrym stanie — krzyż Henriette Koepel z domu Rückward, urodzonej 26 stycznia 1859 i zmarłej 20 sierpnia 1937 roku, oraz fragment krzyża dzieci mistrza stolarskiego Mika. Wśród pochowanych odnotowano również Juliannę Charlotte Pioch z domu Brieschke, zmarłą 12 marca 1900 roku, i Leopolda Piocha, zmarłego 29 maja 1896 roku. Przy kaplicy chowano przede wszystkim właścicieli. Z tamtego cmentarza został ogrodzony grób rodziny von Gruben i ślady dawnych nagrobków przy przydrożnej figurze; jedną z podstaw krzyża wtórnie wykorzystano jako cokół kapliczki.

W 1348 roku komtur gdański Gerhard von Stegen nadał tutejsze dobra rycerskie Bartuszowi de Rossytz na prawie magdeburskim. Po 1438 roku majątek często zmieniał właścicieli, najdłużej pozostając w rękach rodu von Krockow; od 1815 roku właścicielem był Retzlaff, a w 1895 roku majątek przejął Leo Neitzke, który założył we wsi kopalnię marglu.

W 1659 roku Reinhold von Krockow, hrabia i generał w służbie polskiej, wzniósł tu murowaną kaplicę z wieżą nakrytą barokowym hełmem, przeznaczoną także dla mieszkańców Bargędzina i Nieznachowa; uposażył ją dwoma hektarami ziemi i stoma talarami rocznie na utrzymanie duchownego. Według opracowania z 1883 roku kaplicę zbudowała reformowana rodzina von Krockow i do 1735 roku obsługiwali ją osobni duchowni reformowani. W urzędowym wykazie z 1719 roku parafia w Białogardzie wraz z filią w Roszczycach zapisała trzydzieści trzy chrzty, pięć osób zaślubionych i czternastu zmarłych. W wykazie ewangelickich domów modlitwy dekanatu lęborskiego, sporządzonym przy wizytacji archidiakona Kazimierza Jugowskiego w latach 1710–1711, Roszczyce figurują jako kaplica zbudowana przez Krockowów.

Od 1735 roku nabożeństwa odprawiał tu luterański pastor z Charbrowa, co szóstą niedzielę — w tak zwane „niedziele roszczyckie”. W parafii charbrowskiej za pastora Johanna Behnkego, który od 1779 roku obsługiwał także kaplicę, należące do niej Nieznachowo i Bargędzino były niemal całkowicie kaszubskie, kazania głoszono po polsku, a nabożeństwa kaszubskie odprawiano także około 1870 roku. Formalnie ewangelików z Roszczyc wcielono do gminy kościelnej w Charbrowie 27 lutego 1896 roku — dotąd trzymali się tamtejszego kościoła „gościnnie”.

W 1784 roku Roszczyce leżały dwie mile na północ od Lęborka, nad jeziorem noszącym nazwę wsi. Obok murowanego zamku z murowanymi zabudowaniami i folwarku mieszkało sześciu gospodarzy i trzech zagrodników; był młyn wodny, karczma, kuźnia, szkoła, tak zwana plebania (Plebaney) i folwark Achtersee — razem 22 dymy. Stał tu mały kościół, czyli kaplica grobowa, w której — jak pisze Brüggemann — pastor z Charbrowa „gemeiniglich vierteljährig 2 mahl” wygłaszał kazanie, to jest zwykle dwa razy na kwartał. Formalnie wieś należała do katolickiego kościoła w Białogardzie, lecz jako wieś gościnna trzymała się kościoła w Charbrowie.

W latach 1868 i 1870 wyposażenie kaplicy wzbogacił właściciel wsi Retzlaff, kupując dzwony, bogato zdobioną ambonę, emporę chóralną i organy — wszystko to pochodziło z oratorium w lęborskim ratuszu, czyli z sali, w której ewangelicy Lęborka odprawiali nabożeństwa od 1638 do 1866 roku. Pod ołtarzem kaplicy przetrwała krypta z siedmioma trumnami właścicieli wsi i ich bliskich, wśród nich hrabiego Ottona von Krockow, zmarłego w 1805 roku, i jego żony Nikolaine z domu von Weiher.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisał w gminie wiejskiej Roszczyce 163 ewangelików, ani jednego katolika i 3 Żydów, a w obwodzie dworskim — 183 ewangelików i 5 katolików; ewangelicy należeli do parafii w Charbrowie, katolicy do lęborskiej.

W 1928 roku rektor Gerlach zanotował, że odnowiona ambona w Roszczycach wygląda na gdańską robotę. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wieś z kaplicą przy parafii w Charbrowie, 11 kilometrów od Charbrowa, a dla całej parafii podaje 3260 dusz. Pastorem był Kurt Trowitzsch.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Podawana dla cmentarza powierzchnia około 0,15 hektara nie zgadza się z wymiarami działki, mniej więcej 40 na 20 metrów.

Źródła: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (strony 189 i 193, pozycje 41 i 141); M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej”; F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, Stettin 1912, hasło Charbrow, s. 246; O. Knoop, „Die Abnahme der kassubischen Bevölkerung im Kirchspiel Charbrow”, „Baltische Studien” AF 33 (1883), s. 368–370; „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Pommern”, rocznik 1896; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 346; „Specification Wie viel in denen Landen Lauenburg und Bütow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719”, Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; „Heimatkalender für den Kreis Lauenburg i. Pom.”, Lauenburg i. Pom. 1928, s. 68; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1079; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 110–111.