Rowy — cmentarz ewangelicki

Cmentarz w Rowach zajmuje wzgórze zwane Lippitze, około 200 metrów na południowy wschód od kościoła, w otwartej przestrzeni pól i łąk. Wzgórze ma kształt wydłużonego owalu, spłaszczonego z jednej strony; z daleka widać je dzięki dębowemu starodrzewowi, zachowanemu niemal w całości. Cmentarz istniał w XVI wieku. Otaczał go mur z kamienia polnego; monografia dawnych cmentarzy powiatu słupskiego pisze o wale z ciosów kamiennych, obsadzonym dębami.

W 1903 roku rada parafialna zgodziła się rozebrać mur na budowę drogi do Dębiny pod warunkiem, że cmentarz zostanie obsadzony żywopłotem; posadzono go wiosną 1906 roku.

Rowy (po niemiecku Rowe) to rybacka wieś na mierzei między jeziorem Gardno a Bałtykiem, u ujścia Łupawy, w dawnej strefie słowińskiej. Do 1945 roku leżały w powiecie słupskim (Kreis Stolp), w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze. Ernst Müller opisuje Rowy jako wieś po części królewską, po części szlachecką. Rowy były siedzibą własnej parafii ewangelickiej (Kirchspiel Rowe) w synodzie Słupsk-Stare Miasto (Stolp-Altstadt). Należała do niej Dębina (Schönwalde), liczona osobno jako dobra i jako gmina, a kościołem filialnym była Objazda (Wobesde), również w dwóch członach — dworskim i gminnym.

Własny kościół Rowy miały otrzymać w 1581 roku, gdy parafię odłączono podobno od Gardny Wielkiej (Groß Garde); wymienia go wizytacja z 1590 roku. Od 1713 roku był tu pastorem Johannes Jarke, dziadek pruskiego feldmarszałka Yorcka; serwis cmentarzy powiatu podaje, że Jarkego pochowano na cmentarzu w Rowach. Drugi kościół, szachulcowy, zbudowany w 1750 roku, stał do połowy XIX wieku na cmentarnym wzgórzu nad jeziorem Gardno; jego wieżę, która według wizytacji z 1816 roku groziła zawaleniem, zastąpiono dzwonnicą. Obecny kościół wzniesiono według kroniki parafii w 1844 roku i poświęcono 16 lutego 1845 roku (Pagel podaje rok 1843), z wolnostojącą dzwonnicą, w nowym miejscu, około 200 metrów na północny zachód od wzgórza; serwis cmentarzy powiatu podaje lata budowy 1844–1849.

W 1784 roku Rowy leżały trzy mile na północ-północny wschód od Słupska, nad Łupawą, która płynęła przez wieś i tu uchodziła do Bałtyku; wieś była niemal wyspą. W części królewskiej mieszkali pastor i zakrystian oraz 24 królewskich poddanych, wśród nich wójt nadbrzeżny (Strandvoigt) — razem 38 dymów; część szlachecka składała się z 18 chat rybackich, należących do dóbr Dębina (Schönenwalde) i Żelazo (Selesen). Królewscy poddani żyli głównie z rybołówstwa, szczególnie z połowu minogów, i byli zwolnieni z posług naturalnych, a nawet z opłaty zamiast pańszczyzny.

Kościół był macierzysty w synodzie słupskim, z filią w Objeździe. „Der König ist allein Patron der hiesigen Kirche” — jedynym patronem był król.

W parafii Rowy u schyłku XIX wieku język kaszubski rozumieli tylko mieszkańcy powyżej sześćdziesiątego roku życia, a dla wszystkich dzieci językiem ojczystym był niemiecki. W 1910 roku wieś liczyła 249 mieszkańców, w 1933 — 277; wszyscy byli ewangelikami. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1300 dusz i gminę kościelną w Wobesde, oddaloną o 8 kilometrów. Pastorem był Franz Kypke.

W 1940 roku parafia liczyła 1322 wiernych. Obsadę parafii w ostatnich latach jej istnienia podaje urzędowy organ konsystorza: wikariusz Schimmelpfennig, dotąd w Hammermühle-Wussow w okręgu sławieńskim, został z dniem 1 listopada 1940 roku pastorem połączonej parafii Rowe-Wobesde. Wieś zajęto bez walki 9 marca 1945 roku; kościół przejął następnie Kościół katolicki. Ludność niemiecką wysiedlono w latach 1945–1947, choć w 1957 roku mieszkało tu kilku niemieckich rybaków.

Cmentarz jest nieczynny od 1947 roku i zajmuje około 4080 metrów kwadratowych. Najstarszym z ocalałych nagrobków jest krzyż żeliwny Friedricha Ziepkego, zmarłego 6 marca 1910 roku w wieku 62 lat. Poza nim zachowały się: krzyż kamienny z czarną tablicą inskrypcyjną, obrys grobu, 20 kamiennych podstaw pod krzyże żeliwne i 11 fragmentów rozbitych nagrobków. Obok mieszkańców wsi chowano tu rozbitków wielu narodowości, między innymi Szwedów, Holendrów i Francuzów.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W odpowiedzi pastora parafii Rowy na zapytanie rejencji podano, że kazań po kaszubsku nie głoszono tu od 1799 roku; według Jana Wilda duchowni głosili w Rowach kazania po kaszubsku prawdopodobnie do 1830 roku.

Źródła: „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern”, rocznik 1940; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Rowy — Cmentarze ewangelickie w powiecie słupskim (cmentarze.slupsk.pl); Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, s. 235; Karl-Heinz Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, s. 824–829; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, Stettin 1912, s. 507; Franz Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899, s. 108–109; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, „Informator Parafialny” Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku, nr 5 (270)/2025, s. 13; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 938–939, 998; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 172.