Rowy — kościół (parafia słowińska)

Rowy, po niemiecku Rowe, to kaszubska wieś rybacka u ujścia Łupawy do Bałtyku; przed 1945 rokiem leżała w powiecie słupskim, w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze, dziś należy do gminy Ustka. Obecny kościół, neoromański, wzniesiono według kroniki parafii w 1844 roku i poświęcono 16 lutego 1845 roku; Jan Wild i słownik Świetlickiej i Wisławskiej podają lata 1844–1849. Materiał na budowę czerpano — jak pisze Jan Wild — z Kamiennej Wyspy na jeziorze Gardno, a miejscowe podanie, zapisane przez Tetznera, mówi, że kamienie z Gardny przeniósł przez jezioro diabeł i że te, które upuścił, utworzyły właśnie tę wyspę. Poprzedni kościół był szachulcowy i pochodził z 1750 roku.

Po 1945 roku świątynię przejęli katolicy — dziś nosi ona wezwanie Świętych Piotra i Pawła. Józef Szymański przytacza pismo księdza Jana Ziei, który od 2 kwietnia 1946 roku objął placówki duszpasterskie w Wytownie, Objeździe i Machowinie, a w Rowach — „jeżeli warunki komunikacyjne to zalecą”.

Wieś wzmiankowano w 1282 roku, przy nadaniu norbertankom słupskim, a w 1909 roku połączono Rowy Wielkie i Małe w jedną gminę. Rowy tworzyły samodzielną parafię ewangelicką; duchownego dzieliły z Wobesde. W dawnej prepozyturze słupskiej parafia należała do tak zwanego okręgu wendyjskiego (Circulus vandalicus), w którym większość wiernych mówiła po kaszubsku. Duchowni głosili tam kazania po niemiecku i po kaszubsku, jedno nabożeństwo zaraz po drugim, a do nauki używano polskiej Biblii i polskich podręczników, bo Kaszubi rozumieli polszczyznę. Nazwy okręgów zniknęły z urzędowego obiegu przy reformie synodów w 1817 roku. Udokumentowano ciąg dwudziestu tutejszych pastorów z lat 1702–1947.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1300 dusz i gminę kościelną w Wobesde, oddaloną o 8 kilometrów. Patronat nad Rowami był państwowy, a w Objeździe sprawowała go pani Kutscher z tamtejszego majątku. W 1940 roku parafia liczyła około 1322 osób. Ludność niemiecką wysiedlono w latach 1945–1947.

Ciąg kolejnych świątyń Rowów porządkuje Jan Wild. Pierwszy kościół — o konstrukcji ryglowej — stał na Wzgórzu Cmentarnym, zwanym także Lippitze, i zawalił się 9 lutego 1558 roku podczas silnego sztormu. Drugi ufundował w 1750 roku Georg von Ramel; rozebrano go w 1844 roku wobec groźby zawalenia. Obecny kościół, neoromański, postawiono na stabilniejszym gruncie, około dwustu metrów na północny zachód od Wzgórza Cmentarnego; dwie trzecie kosztu budowy pokrył król Fryderyk Wilhelm IV, a ściana frontowa okazała się za słaba, by zawiesić na niej dzwony.

Brüggemann w 1784 roku opisuje w Rowach kościół macierzysty w synodzie słupskim, z filią w Objeździe (Wobesde) i wcieloną wsią Schönwalde; patronem był wtedy wyłącznie król. Wieś, niemal wyspa, żyła głównie z rybołówstwa, zwłaszcza z połowu minogów, a jej mieszkańcy byli zwolnieni z robocizny i z opłaty, którą ją zastępowano. W części królewskiej mieszkali w 1784 roku pastor i zakrystian oraz 24 królewskich poddanych, wśród nich wójt nadbrzeżny (Strandvoigt) — razem 38 dymów; część szlachecka składała się z 18 chat rybackich, należących do dóbr Dębina (Schönenwalde) i Żelazo (Selesen). Rowy leżały trzy mile na północ-północny wschód od Słupska, nad Łupawą, która płynęła przez wieś i tu uchodziła do Bałtyku.

Według księgi duchownych Ernsta Müllera z 1912 roku pastorami w Rowach, po niemiecku Rowe, byli między innymi: Elias Tinellus, Paul Mantey (1635–1643), Joel Polzin (od 1644 roku), David Bunkius (poświadczony w 1671 roku), Johannes Jarke (od 1713 roku), Christian Cruska de Grabowsky (1736–1755), Reinhold Fischer (1755–1763), Matthias Dorsch (1763–1799), Johann Fleischer (od 1800 roku), Eduard Haese (1821–1837), Eduard Gottlieb Wilm (1838–1842), Karl Horn (1843–1851), Johann Friedrich Nahgel (1851–1871), Ernst Pieper (1871–1874), Paul Schultz (1874–1878), Franz Bergin (1878–1896) i Emil Schröder (1896–1911). Pastor Johannes Jarke, wprowadzony w Rowach 12 listopada 1713 roku, pochodził ze szlacheckiego rodu Jarcken z Groß Gustkow pod Bytowem (u Müllera „Jarcken Gußkowski aus Groß-Gußkow”) i był dziadkiem znanego feldmarszałka Yorcka; jego żoną była Anna Sophie Birr, córka pastora z Damna.

Za pastora Giennaka spłonęła plebania w Rowach, a wraz z nią akta kościelne; w XVIII wieku pastorów dla Rowów powoływał rząd królewski wspólnie z rodem von Natzmer, patronem kościoła filialnego w Objeździe (Wobesde).

Kaszubszczyzna długo trwała w tutejszym kościele. Według raportu pastora Lorka z Cecenowa z 1821 roku, przytoczonego przez superintendenta Walthera Bartholdy’ego, kazania co niedzielę po niemiecku i po kaszubsku odbywały się wtedy już tylko w Cecenowie i w Główczycach, ale w Rowach, Gardnie, Smołdzinie i Stowięcinie żyło jeszcze po pięćdziesiąt do stu osób mówiących wyłącznie po kaszubsku. Czterdzieści, pięćdziesiąt lat wcześniej duchownych znających polski wymagano jeszcze we Wrześciu, Damnie, Skórowie, Łupawie, Mikorowie, Nożynie, Dobieszewie i Budowie.

W 1846 roku tutejszy pastor sprowadził sobie do prac polowych — jak zanotowano — „Kaszubów z Gardny”.

Pod koniec XIX wieku kaszubszczyzna była tu już niemal zapomniana. Franz Tetzner przytacza w punktach odpowiedź tutejszego pastora na zapytanie rejencji koszalińskiej z 1892 roku. Żaden z nauczycieli nie znał mowy kaszubskiej. Nie było ani jednego ucznia kaszubskiego — u wszystkich dzieci językiem ojczystym był niemiecki. Kaszubami byli już prawie wyłącznie starzy gospodarze na dożywociu, a rodzice dzieci szkolnych nie mogli utrzymać tej mowy, bo sami jej nie rozumieli. Pismo kończy się stwierdzeniem, że język kaszubski w parafii Rowy jest właściwie wymarły i bez styczności z parafiami gardneńską i smołdzińską pewnie w ogóle by się tu nie zachował.

Zarówno podanie o kamieniach z Gardny, jak i powszechne w okolicy przekonanie wskazywały według Tetznera na zależność Rowów od Gardny: wieś uchodziła za od dawna niemiecką, a Kaszubi mieli tu przywędrować właśnie stamtąd.

Cmentarz z XVI wieku był czynny mniej więcej do lat 1947–1950. Założono go z wykorzystaniem naturalnego ukształtowania terenu: cmentarne wzgórze ma kształt wydłużonego owalu, spłaszczonego z jednego końca, i leży w otwartej przestrzeni pól i łąk. Granice obwiedziono wałem z ciosów kamiennych i obsadzono dębami — ten dębowy starodrzew, zachowany niemal w całości, sprawia, że cmentarz widać z daleka, już z drogi dojazdowej.

Według monografii dawnych cmentarzy powiatu słupskiego stał przy nim najprawdopodobniej do pierwszej połowy XIX wieku kościół szachulcowy, a o budowie nowego zdecydowano w drugiej połowie stulecia. Tetzner, pisząc w 1899 roku, notuje jednak, że „Seine neue Kirche wurde vor 50 Jahren erbaut”, co wskazuje na około 1849 rok i zgadza się z datowaniem 1844–1849. Pastor Kypke w „Ostpommersche Heimat” (1936) opisuje, że mogiły na wzgórzu, zgodnie z jego kształtem, ułożone były według czterech stron świata, a po stronie północnej chowano dawniej obcych żeglarzy.

Dawny kościół w Rowach stał do połowy XIX wieku na wzgórzu górującym nad jeziorem Gardno, na którym leżał cmentarz gminy. W nowym kościele zawieszono dwa modele statków, podarowane niedawno przed 1894 rokiem. Mosiężna misa chrzcielna ma pośrodku przedstawienie grzechu pierworodnego; pisownię jej trudnych do odczytania napisów Böttger wiązał z XVI wiekiem. Dwa proste kielichy, dzban i flasza noszą datę 1734. Najcenniejszym naczyniem był późnogotycki srebrny kielich z sześciolistną stopą o ażurowym otoku, z przymocowaną renesansową tarczą herbową bez rytu.

Napis dedykacyjny pod stopą tego kielicha nosi datę 28 marca 1643 roku, ale według Böttgera sam kielich jest starszy. Dzwony zawieszono na osobnej, wolnostojącej dzwonnicy; jeden, bez napisu, jest średniowieczny, drugi ma duży herb i długi napis.

Kronika parafii, prowadzona przez kolejnych pastorów w latach 1832–1940, uzupełnia wykaz duchownych o lata międzywojenne: po misjonarzu Emilu Müllerze (1912–1918) urzędowali Bałt Theodor von Sicard (1919–1923), Erich Kramer (1923–1927) i Franz Kypke (1929–1940). Prasa kościelna dopowiada daty zmian na tym urzędzie. W grudniu 1911 roku rada parafialna ogłosiła, że parafia w Rowach z filią w Objeździe, w synodzie Słupsk-Stare Miasto, zostanie natychmiast obsadzona w drodze wyboru przez gminę, z uposażeniem zasadniczym pierwszej klasy. Pastor Müller z Rowów zmarł 22 stycznia 1918 roku, a w marcu tego roku ogłoszono, że parafię trzeba obsadzić od 1 września 1918 roku, z uposażeniem zasadniczym 2400 marek i mieszkaniem.

Kronika zapisuje też, że do 1905 roku kościół nie miał organów: instrument o ośmiu głosach i 418 piszczałkach, za 1889 marek, zbudował Völkner z Duninowa koło Słupska, a poświęcono go 19 listopada 1905 roku (budowę organów przez Völknera z Duninowa w 1905 roku podaje też P. Scharnofske w „Ostpommersche Heimat” z 1938 roku, dodając, że przedtem śpiew prowadził nauczyciel); zbiórkę na niego zaczęto w 1897 roku, a gmina zebrała około 1400 marek. Wiosną 1906 roku obsadzono cmentarz przykościelny żywopłotem z cierni i przeniesiono wejście na front, od strony wsi. Od 1901 roku władze kościelne kilkakrotnie rozważały przeniesienie siedziby parafii z Rowów do Objazdy; w 1929 roku, na prośbę pastora Kypkego, sprawę odłożono ad acta.

Obsadę parafii z ostatnich lat odnotował urzędowy organ konsystorza: wikariusz Schimmelpfennig, dotąd w Hammermühle-Wussow w okręgu sławieńskim, został z dniem 1 listopada 1940 roku pastorem połączonej parafii Rowe-Wobesde.

Strona diecezji pelplińskiej podaje, że od 1945 roku świątynia służy katolikom jako kościół filialny pod wezwaniem Świętych Apostołów Piotra i Pawła, a obok niej stoi drewniana dzwonnica, w której dzwony zawieszono 1 października 1922 roku.

Według zestawienia ksiąg kościelnych Pomorza Tylnego, ogłoszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa (parafia figuruje w nim jako Rowe mit Wobesde), zapisy chrztów w tutejszych księgach zaczynały się w 1694 roku, ślubów — w 1702, a zgonów — w 1703; w całości brakowało w nich zapisów chrztów z lat 1699–1702.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Datę rozbiórki poprzedniego kościoła strona dziedzictwo.ewangelicy.pl podaje jako 1850 rok (uważa go za świątynię zbudowaną w XIV wieku), Wild — jako 1844 rok, a Karl-Heinz Pagel pisze, że szachulcowy kościół z 1750 roku stał do połowy XIX wieku. Pastor Kypke w kronice najstarszych pastorów Rowów, ogłoszonej w „Ostpommersche Heimat” (1936), podaje, że według sprawozdania z 16 września 1843 roku stary kościół zamknięto na polecenie rejencji, bo zagrażał życiu wiernych, i przytacza wpis pastora Horna w kronice miejscowej pod 1844 rokiem: 14 maja po południu rozległ się trzask, gdy kościół, nieużywany od października poprzedniego roku, zawalił się albo go rozbierano. Wild podaje obok datowania budowy 1844–1849 konsekrację w niedzielę 16 lutego 1845 roku, potwierdzoną obchodami jej siedemdziesiątej piątej rocznicy w lutym 1920 roku.

Źródła: E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 507–509, 584; L. Böttger, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 4: „Der Kreis Stolp”, Stettin 1894, s. 21, 22; „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern”, rocznik 1940; Franz Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899, s. 108–109; opracowanie dziejów parafii w Rowach w serwisie dziedzictwo.ewangelicy.pl; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, s. 235; W. Bartholdy, „O Stolpa, du bist ehrenreich…”. Kulturgeschichtliche Beiträge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie: Rowy i Objazda”, „Informator Parafialny” Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku, nr 5 (270)/2025, s. 10–11; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 938–939; K.-H. Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, hasło Rowe, s. 826; „Kirchenchronik der Parochie Rowe 1832 bis 1940”, transkrypcja I. Trenkle-Lippl, stolp.de, s. 1, 57–59, 68, 79; wykaz parafii na stronie diecezji pelplińskiej (odczyt 13 października 2026 roku); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 938–939, 998; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 172; „Der Reichsbote” (Berlin), 21 grudnia 1911 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 6 marca 1918 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); J. Szymański, „Tworzenie struktur parafialnych i życia religijnego w Słupsku w latach 1945–1948”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 112, 2019, s. 410; A. von Livonius, „Hinterpommersche Kirchenbücher und andere Quellen der Sippenforschung”, „Ostpommersche Heimat” 1938, nr 3; Kypke, „Chronik der ältesten Pastoren von Rowe”, „Ostpommersche Heimat” 1936, nr 5–6; P. Scharnofske, „Die Gemeinde Rowe”, „Ostpommersche Heimat” 1938, nr 6.