Rozajny — cmentarz ewangelicki

Gminny program opieki nad zabytkami gminy Gardeja na lata 2020–2023 wymienia nieczynny cmentarz ewangelicki z drugiej połowy XIX wieku, leżący około 1 km na zachód od wsi, w lesie przy drodze Cygany–Rozajny; jest nieczytelny w terenie, mocno zalesiony, zaniedbany i zachowany szczątkowo. W arkuszu gminy Gardeja w wojewódzkiej ewidencji zabytków cmentarza w Rozajnach nie wymieniono; są tam cmentarze w sąsiednim Otłowcu i Otoczynie.

Rozajny Wielkie, po niemiecku Groß Rosainen, w zapisie z 1504 roku Rosenhayn, to dawne dobra rycerskie w Pomezanii. Tego samego roku biskup pomezański Job Dobeneck nadał dobra Zebrdowo i Rozajny — leżące pustką od czasu bitwy pod Grunwaldem — swojemu bratu Jerzemu jako lenno dziedziczne, z obowiązkiem służby konnej w zbroi. W Prabutach wystawiono dokument nadania. W 1552 roku książę Albrecht oddał te same puste dobra w zastaw.

Spis z 1885 roku wykazał we wsi 146 mieszkańców, z czego stu ewangelików i 46 katolików, a tutejsza szkoła ewangelicka liczyła w 1887 roku 57 dzieci. Rozajny figurują w spisie wśród obwodów dworskich; sąsiednie Rozajny Małe, po niemiecku Klein Rosainen, miały wtedy 79 mieszkańców, w tym 73 ewangelików i sześcioro katolików, i należały do tej samej parafii.

Siedzibą tej parafii było Czarne Dolne, po niemiecku Nieder Zehren: Agathon Harnoch w 1890 roku wymienia Groß Rosainen wraz z Lenzrube wśród miejscowości szkolnych parafii Niederzehren. Parafia liczyła wtedy 1508 dusz i sześć miejsc szkolnych, z których trzy leżały w powiecie grudziądzkim. Jej kamienny kościół pochodził z czasów krzyżackich i stał pod patronatem królewskim; miał wieżę z drewnianą nadbudową i dwa dzwony, a ołtarz i ambonę odnowiono w 1735 roku. W latach 1808–1847 parafia była połączona z Gardeją; duchownych ewangelickich wymienia się w niej od 1598 roku. W parafii księgi metrykalne zachowały się od 1801 roku, a nabożeństwa odprawiano po niemiecku. Katolicy z Rozajn podlegali parafii Groß Schönwalde, gdzie stał kościół katolicki tego okręgu.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Rosainen jako majątek rycerski. Notował tu 12 domów mieszkalnych i 176 mieszkańców, w tym 154 ewangelików i 22 katolików. W tym samym podręczniku zapisano, że miejscowość miała własny okręg szkolny.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Czarne Dolne (Niederzehren) i podaje tu 142 ewangelików w obszarze dworskim.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Marienwerder, s. 80, poz. 141 i 151; A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków, arkusz gminy Gardeja (Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku); Białe Karty konserwatorskie — ewidencja cmentarzy Pomorza; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020–2023 (uchwała nr XXII/146/2020 z 28 października 2020 roku); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 110–111; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70.