Rozgart — zespół mennonicki: dom modlitwy, dzwonnica, cmentarz (Preußisch Rosengart)

Rozgart, do 1945 roku Preußisch Rosengart, leży w powiecie elbląskim, w gminie Gronowo Elbląskie, nad rzeką Tują (po niemiecku Thiene); przed pierwszą wojną światową należał do powiatu malborskiego. Prawo chełmińskie nadali wsi Krzyżacy w 1355 roku — akt lokacyjny wystawił komtur dzierzgoński Konrad von Braunschweig. W 1641 roku stał tu kościół katolicki, należący do archiprezbiteratu kiszporskiego, czyli dzierzgońskiego.

Według Piotra Bireckiego, który opiera się na pracach Józefczyka, w czasie potopu szwedzkiego kościół w Rozgarcie rozebrano, a jego naczynia liturgiczne zastawiono u kupców elbląskich.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Rozgart jako wieś na prawie chełmińskim, lokowaną przywilejem z 1355 roku, z 26 wolnymi gospodarstwami chełmińskimi i siedmioma zagrodami chałupniczymi. Notował tu 44 budynki mieszkalne i 390 mieszkańców, w tym 203 ewangelików, 84 katolików i 96 mennonitów. Ewangelicy należeli do parafii w Stalewie; katolicy — do parafii w Tyrgardzie; miejscowość miała własny okręg szkolny. Podręcznik wymieniał tu też parowy młyn odwadniający.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył w 55 domach mieszkalnych i 76 gospodarstwach domowych 367 osób: 188 ewangelików, 76 katolików i 103 innych chrześcijan. Wieś miała wtedy 648 hektarów, z czego 329 hektarów roli i 277 hektarów łąk. Szkoła ewangelicka liczyła w 1887 roku 69 dzieci. Ewangelicy należeli wówczas do parafii w Stalewie.

Powódź z 1888 roku zniszczyła dom modlitwy mennonitów w Markusach (Markushof). Po powodzi zgodę na budowę nowego wydano pod warunkiem scalenia gmin Thiensdorf i Markushof, a połączona gmina przyjęła nazwę Thiensdorf-Markushof. Zbór wzniesiono w Rozgarcie w 1890 roku: murowany, neogotycki, na planie prostokąta, salowy, z ostrołukowymi oknami. Obok stanęła murowana, wolno stojąca dzwonnica z tego samego czasu, wzmocniona przyporami, z trzema dzwonami. Katalog reklamowy elbląskiej firmy organmistrzowskiej Augusta Terletzkiego z 1908 roku, ogłoszony przez Wiktora Z. Łyjaka, wymienia dla kościoła mennonitów w Preußisch Rosengart organy z 1890 roku o jedenastu głosach.

Po zachodniej stronie kościoła leży cmentarz ewangelicko-mennonicki, użytkowany od 1890 do 1945 roku. W obrębie cmentarza zachowały się pojedyncze stele i tumby. Bramę cmentarną odbudowano, a tablicę pamiątkową odsłonięto w 2008 roku. Marta Koperska-Kośmicka wymienia Rozgart wśród miejscowości, których mieszkańcy, zachęceni pracami porządkowymi stowarzyszenia Mennoniten Arbeitskreis Polen na cmentarzach w Stawcu i Orłowskim Polu, podjęli starania o uporządkowanie niszczejących cmentarzy. W źródłach nie znaleziono wzmianki o cmentarzu w Rozgarcie sprzed budowy zboru w 1890 roku. Harnoch wymienia Rozgart jako miejscowość szkolną parafii ewangelickiej w Stalewie i nie odnotowuje tu cmentarza. W dostępnej rozdzielczości arkusza Messtischblattu 1981 Posilge z 1906 roku, około czterech metrów na piksel, sygnatury cmentarnej nie da się rozpoznać.

Spis z 1 grudnia 1885 roku, sprzed budowy zboru, naliczył w Rozgarcie 103 innych chrześcijan przy 367 mieszkańcach.

Ostatni pruski spis, z 1 grudnia 1910 roku, zastał we wsi 343 mieszkańców: 232 ewangelików, 61 katolików i 50 innych chrześcijan. W spisie z 1910 roku wszystkich mieszkańców podano jako niemieckojęzycznych. Po 1945 roku zbór do 1957 roku służył jako magazyn, potem wrócił do funkcji sakralnej: jest dziś katolickim kościołem filialnym pod wezwaniem świętych Apostołów Piotra i Pawła, należącym do parafii w Zwierznie. Robert Ziemiański pisze, że opuszczony kościół w Rozgarcie przejęto i wyremontowano w 1957 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Stalewo (Stalle) i podaje tu 225 ewangelików.

W lipcu 2010 roku Aleksandra Paprot, która badała wtedy cmentarze ewangelickie i mennonickie Żuław Elbląskich, zaliczyła tutejszy cmentarz do niszczejących, a zarazem takich, które są dla mieszkańców miejscem pamięci.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, powiat malborski, s. 14–15, poz. 99 („Preußisch Rosengarth”); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku, powiat malborski, s. 34–35, poz. 86; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. IX, hasło „Rosengarth 2. R. Preussisch”; hasło „Thiensdorf and Preußisch Rosengart Mennonite Church” w Globalnej Anabaptystyczno-Mennonickiej Encyklopedii Internetowej; hasło „Rozgart” w Encyklopedii Warmii i Mazur; Rozgart (Preußisch Rosengart) — zulawy.infopl.info; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890, s. 441; Państwowy rejestr nazw geograficznych — Główny Urząd Geodezji i Kartografii, usługa wyszukiwania miejscowości; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1981 Posilge, wydanie 1906; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 157, pozycja 115; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37; A. Paprot, „Losy ewangelickich i mennonickich cmentarzy na Żuławach Elbląskich”, w: „Krajobraz kulturowy i społeczny Żuław Elbląskich”, red. A. W. Brzezińska, U. Wróblewska, P. Szwiec, wyd. I, ISBN 978-83-88400-63-6, s. 37–46 (badania terenowe z lipca 2010 roku); P. Birecki, „Konflikty o kościoły pomiędzy katolikami a protestantami w Prusach Królewskich i Książęcych w I połowie XVII wieku”, „Studia Elbląskie” XXI, 2020, s. 16; W. Z. Łyjak, „Katalog reklamowy firmy organmistrzowskiej »August Terletzki« z Elbląga (1857–1908)”, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1999, nr 1, s. 55; M. Koperska-Kośmicka, „Zanikanie. Cmentarze mennonickie w przestrzeni kulturowej Żuław”, „Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego” 22, 2013, s. 61; Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 191.