Rozpędziny — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Rozpędzinach leży na rozstaju drogi z Kwidzyna do Sadlinek i drogi w stronę rzeki Liwy, przy kaplicy cmentarnej, na działkach 167/3 i 167/4. Karta z maja 1987 roku ocenia stan cmentarza słowami: „Całość mocno zarośnięta samorostami i zdewastowana”. Cmentarz leżał wtedy na południe od wsi, w sosnowym lasku na wschód od torów kolejowych, i nie miał ani muru ogrodzeniowego, ani bramy.

Według karty najstarszy zachowany nagrobek pochodził z 1879 roku. W karcie naliczono osiemdziesiąt nagrobków wolnostojących i sto osiemdziesiąt mogił. W karcie z 1987 roku drzewostan — lipy, dęby, sosny, świerki i jesiony — oceniono jako zachowany w dobrym stanie. Karta z 1987 roku podaje powierzchnię 1,04 hektara; kaplicy cmentarnej, o której piszą nowsze źródła, nie wymienia.

Rozpędziny, po niemiecku Rospitz, leżą w gminie Kwidzyn. W latach osiemdziesiątych XIX wieku Słownik geograficzny (tom z 1888 roku) opisywał Rozpędziny, po niemiecku Rospitz, jako wieś w Pomezanii, której najbliższa stacja pocztowa znajdowała się w Kwidzynie. Słownik geograficzny chwali malownicze położenie wsi i notuje 706 hektarów gruntu, z czego 439 roli i 112 łąk, oraz trzyklasową szkołę ewangelicką na miejscu.

W 1868 roku naliczono we wsi 107 budynków i 74 domy. W 1885 roku było tu 90 domów i 132 dymy, czyli gospodarstwa domowe. Trzyklasowa szkoła ewangelicka liczyła w 1887 roku 179 dzieci.

W 1868 roku wieś liczyła 678 mieszkańców, w tym 606 ewangelików i siedemdziesięciu dwóch katolików. W 1885 roku — 606 mieszkańców, w tym 503 ewangelików i 103 katolików; te same liczby podaje pruski spis powszechny, w wykazie powiatu kwidzyńskiego na stronie 78 pod pozycją 94. Słownik geograficzny podaje liczbę 606 dwukrotnie: raz dla ewangelików roku 1868, raz dla wszystkich mieszkańców roku 1885.

Spis gmin z 1 grudnia 1910 roku zapisał 570 mieszkańców, z czego po niemiecku mówiły 543 osoby, a wśród nich było 459 ewangelików i osiemdziesięciu czterech katolików. W tym spisie polski jako język ojczysty podało dwadzieścioro jeden mieszkańców.

Erich Wernicke podaje, że do kościoła w Kwidzynie mieszkańcy chodzili ścieżką kościelną wzdłuż zachodniego brzegu Liwy. Każde gospodarstwo oddawało duchownemu pół korca żyta, pół głowy wieprzowej, kiełbasę, miskę grochu i drewno, a kantorowi pół głowy wieprzowej i miskę grochu.

Według urzędowego podręcznika rejencji kwidzyńskiej z 1868 roku ewangelicy i katolicy należeli do parafii w Kwidzynie; miejscowość miała własny okręg szkolny. Wieś należała do parafii ewangelickiej w Kwidzynie, a Agathon Harnoch wymienia ją wśród miejscowości szkolnych tej parafii; parafia katolicka również była w Kwidzynie. W parafii kwidzyńskiej wykaz duchownych Rhesy z 1834 roku otwiera przy katedrze Simon Klein, określony jako „uczeń Lutra”, a od 1560 roku katedra miała też osobnego diakona dla wiernych mówiących po polsku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Kwidzynopedia umieszcza założenie cmentarza pod koniec XVIII wieku, a wojewódzka ewidencja zabytków datuje go na pierwszą połowę XIX wieku. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023–2026 podaje, że cmentarz powstał pod koniec XVIII wieku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Kwidzyn (Marienwerder) i podaje tu 460 ewangelików.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat kwidzyński, s. 78, poz. 94; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890; wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Kwidzyn, poz. 443 (Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku); Kwidzynopedia; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023–2026 (uchwała nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku); karta cmentarza w Rozpędzinach, oprac. D. Rekowska, 1987 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. IX, hasło „Rozpędziny”; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 110–111; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69; Erich Wernicke, „Kreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert”, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 167.