Rozwory — cmentarz ewangelicki

Rozwory, do 1945 roku Rosenfelde, leżały w dawnym powiecie człuchowskim. Powiat należał do prowincji Prusy Zachodnie i rejencji kwidzyńskiej, po 1920 roku do Marchii Granicznej Poznań–Prusy Zachodnie z rejencją w Pile, a od 1938 roku do prowincji Pomorze, w rejencji z siedzibą w Pile (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreußen). W 1910 roku żyło w całym powiecie około 34,2 tysiąca ewangelików i około 32,2 tysiąca katolików.

Według urzędowego podręcznika rejencji kwidzyńskiej z 1868 roku miejscowość miała własny okręg szkolny. W tym podręczniku zapisano 424 mieszkańców w 45 domach mieszkalnych, w tym 345 ewangelików i 83 katolików. W samym druku suma wyznań nie zgadza się z podaną liczbą mieszkańców. W tej wsi wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku naliczył 445 mieszkańców, wśród nich 381 ewangelików i 64 katolików (strona 160, pozycja 69). Ten sam wykaz podaje przynależność parafialną: ewangelicy należeli do parafii w Lędyczku, po niemiecku Landeck, a katolicy do parafii w Heinrichswalde.

W Rosenfelde stał dawniej kościół katolicki, dziś nieistniejący. Ksiądz Jakub Fankidejski opisuje kościół wśród kościołów utraconych, pod hasłem „Kościół w Rosenfelde”. Według niego wieś nazywano także Rosenwalde, a świątynia była pod wezwaniem świętej Elżbiety i pod patronatem rządowym, wzniesiona w pruski mur i kryta deskami, z dzwonnicą o dwóch dzwonach; wewnątrz miała drewnianą posadzkę, dwa chóry dla śpiewaków i chrzcielnicę. Wsi o nazwie Rosenfelde było w tych stronach kilka, a utożsamienie hasła Fankidejskiego z tą wsią opiera się na samej nazwie. W wykazie gmin z 1885 roku kościoła we wsi nie odnotowano.

W 1908 roku istniała tu, jak się wydaje, kaplica z dzwonem: berliński „Reichsbote” doniósł 23 września 1908 roku, że w ludwisarni Colliera odlano nowe dzwony między innymi dla gminy kościelnej Rosenfelde koło Peterswalde w powiecie człuchowskim, a stary dzwon kaplicy w Rosenfelde-Peterswalde, odlany w 1776 roku, przelano; po przelaniu waży około dwóch cetnarów i ma ton F. Wyznania kaplicy, jej dokładnego położenia ani czasu powstania gazeta nie podaje.

W Rozworach zostały pomnik poległych w pierwszej wojnie światowej oraz cmentarz ewangelicki. Tablicę z piętnastoma nazwiskami żołnierzy odnaleziono w 2012 roku. Karta cmentarza z 30 września 1992 roku ocenia jego stan słowami: „poj. nagrobki i mogiły, drzewostan znacznie przerzedzony”. Cmentarz, założony w połowie dziewiętnastego wieku, leżał w zachodniej części wsi przy drodze do wsi Cierznie; zachowały się wtedy fundamenty kamiennego muru ogrodzeniowego.

W 1992 roku na cmentarzu był jeden nagrobek wolno stojący i cztery mogiły z pierwszej połowy dwudziestego wieku. Granice dawnego założenia pozostawały czytelne, a wśród drzew rosły brzozy, klony, lipy i modrzewie, w runie zaś bluszcz i barwinek.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Prusinowo (Prützenwalde) i podaje tu 391 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, powiat Schlochau, s. 160, poz. 69; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Gmina Debrzno — sołectwo Rozwory; „Gesetz über die Gebietsbereinigungen in den östlichen preußischen Provinzen. Vom 21. März 1938”, § 4 i § 13, w: „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern” 70 (1938), s. 51–53; obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 października 1938 roku, tamże, s. 197–198; karta cmentarza w Rozworach, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 142–143; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 81; „Der Reichsbote” (Berlin), 23 września 1908 roku, s. 11 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).