Różyny — cmentarz przykościelny przy kościele św. Wawrzyńca

Wiedza o cmentarzu przykościelnym przy kościele świętego Wawrzyńca w Różynach, po niemiecku Rosenberg, w gminie Pszczółki, opiera się na zachowanych wizytacjach i ewidencji zabytków. Zapis w ewidencji zabytków brzmi „cmentarz przykościelny (dawny ewangelicki)”; cmentarz zamknięto w 1984 roku. Cmentarz poewangelicki, używany przez późniejszą, mniejszościową społeczność ewangelicką, figuruje w ewidencji osobno.

Wizytacja archidiakonatu pomorskiego, prowadzona z polecenia biskupa Hieronima Rozrażewskiego, zawiera kilka zapisów o Różynach. Najkrótszy, z 1583 roku, brzmi: „Wieś Rosenberg szlachecka. Wszystko heretyckie od jakichś trzech lat. Ze Szorcem, dworzaninem królewskim, należy pertraktować o przywrócenie tego kościoła”. Inny zapis z tego samego zbioru podaje, że ponieważ właściciel gruntu jest heretykiem, a kościół całkiem zbezczeszczony, świątyni w ogóle nie wizytowano. W jeszcze innym miejscu zanotowano, że od kilku lat rezyduje we wsi duchowny innowierczy; zastano go w domu, ale się ukrył, a gdy wizytator wszelkimi sposobami próbował się z nim rozmówić, odmówiono mu, a witryk do tego nie dopuścił.

Zapis dotyczy Różyn pod Gdańskiem, a nie innej z licznych pruskich miejscowości tej nazwy; wskazują na to trzy okoliczności. Zapis stoi między Łęgowem (w wizytacji: Łęgnowo) a Kłodawą, obiema leżącymi na Wyżynie Gdańskiej. Łęgowo było wsią opata oliwskiego, gdzie dzierżawca Dulski był heretykiem, a kościół nazwano heretyckim. Zapis z 1583 roku wymienia z nazwiska Szorca, który w kodeksie pelplińskim trzyma Rozenberk w dzierżawie jako starosta kiszewski. John Muhl, czytając ten sam zbiór, przypisuje zapis Różynom i nazywa właściciela: Johann v. Schorz z rodziny protestanckiej, syn starosty kiszewskiego, dziedzic Paglau. Wskazanie „od jakichś trzech lat” w zapisie z 1583 roku cofa początek luterańskiego okresu wsi do około 1580 roku.

Najobszerniejszy zapis, w kodeksie pelplińskim na stronie 56, wydawca datuje na 1597 rok. Wizytator zastał wieś królewską w dzierżawie pana Szorca, starosty kiszewskiego, z murowanym kościołem pod wezwaniem świętego Wawrzyńca i trzema ołtarzami. Kościół był odebrany luteranom — „w roku ubiegłym, w święto świętego Mateusza, przywrócono go kultowi katolickiemu”. Cztery łany kościelnego uposażenia uprawiali „sami poddani luteranie, wbrew proboszczowi”, a o mieszkańcach wizytator napisał krótko: „poddani wszyscy są heretykami”. Usunięty stamtąd duchowny mieszkał w Juszkowie i „zwykł czasem przybywać i kazać po domach i po kątach, a wolą go słuchać, niż być w kościele”.

Muhl podaje jego nazwisko i rok: to Dionizy Bossmann, od 1587 roku pastor ewangelicki w Juszkowie, wypędzony z Różyn w 1596 roku, gdy kościół świętego Wawrzyńca odzyskano dla katolików z pomocą króla i oddano pod opiekę plebana ze Świętego Wojciecha. Święto świętego Mateusza przypada 21 września; w swoim wstępie wydawca, który zestawia dwa rękopisy, mówi o kościołach „w Łęgowie i w Różynach… odzyskanych”, jednym przed czterema laty, drugim w roku ubiegłym.

Na mapie okolic od Gdańska do Tczewa, którą mierniczy Friedrich Berndt sporządził 20 grudnia 1599 roku, w Różynach (na mapie: ROSSENBERK) narysowano pośród zabudowy wsi kościół z wysoką wieżą zwieńczoną chorągiewką i z mniejszą wieżyczką nad nawą. Viktor Zirkwitz, który tę mapę reprodukował, zastrzega jednak, że rysunki kościołów na niej nie zawsze są dokładne.

W dalszych dziejach kościoła wyróżniają się dwie daty: 1746 i 1813. W 1746 roku przeor oliwski Iwo Rohweder wzniósł kościół od nowa, murowany, pod tym samym wezwaniem; z tego czasu pochodzi ołtarz świętego Bernarda. Wizytacja odbyta w 1746 roku przez archidiakona pomorskiego Augustyna Klińskiego zapisała, że w parafii było wtedy 138 katolików przystępujących do spowiedzi i 57 luteranów, a nauczyciel uczył dzieci obu wyznań. Kościołem, odbudowanym częściowo kosztem opactwa oliwskiego, częściowo z pomocą dzierżawcy dóbr Różyny Trembeckiego, administrował wówczas proboszcz z Łęgowa, a do parafii należały Różyny i Skowarcz. W murze tkwi kula armatnia — pamiątka potyczki z 14 stycznia 1813 roku między Francuzami a Rosjanami, po której, jak notuje Muhl, wieś spłonęła doszczętnie.

Cmentarz przykościelny służył ludności ewangelickiej, a po odzyskaniu kościoła przez katolików — parafii katolickiej.

Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku Rosenberg była królewską wsią chłopską z 13 gospodarstwami chłopskimi i 25 zagrodami chałupniczymi; liczyła 605 mieszkańców i 48 budynków mieszkalnych. Ewangelicy należeli do parafii w Sobowidzu; katolicy — do miejscowej parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny. Podręcznik wymieniał tu też kościół katolicki i szkołę katolicką. Proporcje wyznaniowe zmieniały się z czasem.

W 1885 roku na 541 mieszkańców Różyn przypadało 65 ewangelików wobec 472 katolików i 4 Żydów. Wieś, o której w 1597 roku zapisano, że „poddani wszyscy są heretykami”, miała wtedy katolicką większość.

W ewidencji zabytków cmentarz figuruje jako dawny ewangelicki; według wizytacji z lat 1583 i 1597 mieszkańcy wsi byli heretykami. Kościół z 1746 roku jest fundacją katolicką.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. W tym wypadku chodzi o datę powrotu kościoła do katolików i o status wsi. Muhl, za raportem wizytacyjnym, mówi o 1596 roku. Wizytacja z połowy XVIII wieku zapisała, że kościół „przez czas pewien znajdował się w rękach luteran”, a rewindykował go w 1614 roku biskup włocławski Wawrzyniec Gembicki, po czym jako filialny połączono go z parafią w Łęgowie. Wizytacja z 1649 roku notuje natomiast, że świątynię przywrócono do kultu katolickiego w roku poprzedzającym wizytację, a cztery łany jej uposażenia były wtedy nadal w rękach innowierczych kolonistów. Trzy daty — 1596, 1614 i rok przed 1649 — podają kolejno Muhl, wizytacja z połowy XVIII wieku i wizytacja z 1649 roku. W zapisie z 1583 roku wieś nazwano szlachecką, a w kodeksie pelplińskim — królewską.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Pruszcz Gdański (Praust) i podaje tu 74 ewangelików.

Źródła: wizytacje biskupa Hieronima Rozrażewskiego, kodeks pelpliński, s. 56, wraz ze wstępem wydawcy (Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu); J. Muhl, „Geschichte der Dörfer auf der Danziger Höhe”, hasło Rosenberg; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau (Kreis Danziger Höhe, s. 24–25, poz. 36, odczyt ze skanu); ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 85 (2006), księga G56 (wizytacja Augustyna Klińskiego, 1746), s. 605–608, dekret specjalny s. 611–612; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), streszczenie księgi G11 (wizytacja 1649), k. 56v; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie), pozycja 437; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 56, pozycja 255; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 21; Friedrich Berndt, mapa okolic od Gdańska do Tczewa, 20 grudnia 1599 roku, dawna sygnatura Reichsarchiv Danzig 300 PK I a 19, reprodukcja: Viktor Zirkwitz, „Die bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig”, odbitka częściowa z przygotowywanego dzieła „Das Dorf um Danzig”, Danzig 1940, tablice na s. 49–52, zastrzeżenie co do rysunków kościołów na s. 13.