Różyny — cmentarz poewangelicki

Cmentarz poewangelicki w Różynach, po niemiecku Rosenberg, leży około trzystu metrów na północ od kościoła świętego Wawrzyńca i jest osobno naniesiony na mapę OpenStreetMap; cmentarz przykościelny ewidencja konserwatorska notuje pod inną pozycją. Cmentarz poewangelicki zamknięto po 1945 roku. Daty założenia cmentarza nie znaleziono w źródłach. Harnoch jej nie podaje, podobnie jak Muhl i ewidencja konserwatorska.

Wieś Różyny należała do dawnego powiatu gdańskiego górnego (Kreis Danziger Höhe); w latach 1920–1939 leżała w granicach Wolnego Miasta Gdańska, a wcześniej leżała w prowincji Prusy Zachodnie. Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku Rosenberg była królewską wsią chłopską z 13 gospodarstwami chłopskimi i 25 zagrodami chałupniczymi; liczyła 605 mieszkańców i 48 budynków mieszkalnych. Ewangelicy należeli do parafii w Sobowidzu; katolicy — do miejscowej parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny. Podręcznik wymieniał tu też kościół katolicki i szkołę katolicką.

Wizytacja archidiakonatu pomorskiego notuje w 1583 roku, że we wsi „wszystko heretyckie od jakichś trzech lat”, a zapis z kodeksu pelplińskiego — że „poddani wszyscy są heretykami” i że kościół świętego Wawrzyńca odebrano luteranom. W tym zapisie wymieniono nazwisko dzierżawcy Szorca, starosty kiszewskiego, a zapisy sąsiadujące z nim dotyczą Łęgowa (w wizytacji: Łęgnowo) i Kłodawy na Wyżynie Gdańskiej. John Muhl ten sam raport przypisuje Rosenbergowi i nazywa właściciela — Johanna v. Schorza z rodziny protestanckiej.

Świątynię odzyskano dla katolików w 1596 roku. Dionizy Bossmann, wypędzony wtedy duchowny ewangelicki, od 1587 roku pastor w Juszkowie, nadal — jak notuje Muhl — obsługiwał stamtąd ewangelicką gminę w Różynach. Według Muhla gmina ta „chętniej słuchała jego niż plebana swojego kościoła”. W 1614 roku, 17 października, biskup włocławski Wawrzyniec Gembicki formalnie włączył kościół jako filię do parafii w Łęgowie. W 1648 roku kościół ponownie odzyskano dla katolicyzmu.

W 1746 roku wzniesiono barokowy kościół świętego Wawrzyńca; parafia istniała tu od XIV wieku, a kościół był filią Łęgowa. Słownik geograficzny wiąże kościół z cystersami oliwskimi. Muhl pisze, że przy umowie z 1638 roku kościół występuje jako „pod patronatem królewskim”, a umowę potwierdził król w 1649 roku.

Wizytacja z 25 marca 1687 roku naliczyła tu około siedemdziesięciu katolików, a resztę mieszkańców stanowili luteranie. W styczniu 1703 roku każde z obu wyznań liczyło mniej więcej siedemdziesiąt osób. Luteranie musieli w niedziele i święta bywać na nabożeństwach w tutejszym kościele pod groźbą grzywny na jego rzecz, a w 1745 i 1765 roku wizytatorzy notowali, że do szkoły przy kościele posyła się przymusowo także dzieci luterańskie.

Według wizytacji z 1746 roku w parafii było 138 katolików przystępujących do spowiedzi i 57 luteranów.

Spis z 1869 roku wykazał 508 katolików, 52 ewangelików, 6 mennonitów i 9 Żydów. Spis z 1 grudnia 1885 roku naliczył 541 mieszkańców, w tym 472 katolików, 65 ewangelików i 4 Żydów. Ewangelicy należeli do parafii ewangelickiej w Sobowidzu. W Sobowidzu pierwszy kościół poświęcono 2 marca 1789 roku. W końcu szesnastego wieku opiekę duszpasterską nad tutejszymi ewangelikami sprawowano z Juszkowa.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Podręcznik z 1869 roku podaje 605 mieszkańców, a spis z tego roku wymienia 508 katolików, 52 ewangelików, 6 mennonitów i 9 Żydów. Słownik geograficzny wiąże kościół w Różynach z cystersami oliwskimi, a Muhl podaje patronat królewski.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Pruszcz Gdański (Praust) i podaje tu 74 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau (Kreis Danziger Höhe, s. 24–25, poz. 36, odczyt ze skanu); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, hasło Rozemberk; J. Muhl, „Geschichte der Dörfer auf der Danziger Höhe”, hasło Rosenberg; wizytacje biskupa Hieronima Rozrażewskiego, kodeks pelpliński, s. 56 (Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890 (parafia Sobowidz); E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 155, 309, 330, 378, 382; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), księgi G20a (wizytacja 25 III 1687) i G24 (wizytacja stycznia 1703, s. 264–266); ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 85 (2006), księga G56 (wizytacja 1746), s. 605–608; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie), pozycja 438; OpenStreetMap, way 87784053; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 56, pozycja 255; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 21.