Rudno — cmentarz ewangelicki

Cmentarz w Rudnie pozostał po parafii luterańskiej, która miała tu swoją siedzibę. Daty jego założenia źródła nie podają wprost: u Harnocha rubryki cmentarne przy parafii Rudno są puste, ewidencja cmentarzy Pomorza nie obejmuje ani jednej pozycji z powiatu tczewskiego, a arkusz gminy Pelplin w wojewódzkiej ewidencji zabytków liczy dziesięć pozycji, wśród których Rudna nie ma; opracowanie diecezjalne, przytoczone niżej, wiąże jego powstanie z założeniem gminy luterańskiej w 1640 roku.

Rudno, po niemiecku Rauden, leży na Kociewiu, w dzisiejszej gminie Pelplin. Słownik geograficzny notuje tę nazwę w dokumentach już od 1229 roku jako Rudna, a od 1250 roku jako Rudeue. Wieś należała pierwotnie do ziemi wąskiej (terra Wansca), którą w 1229 roku książęta Sambor i Świętopełk nadali cystersom oliwskim; w 1282 roku cała ta ziemia przeszła w ręce Krzyżaków, a ci — jak pisze Słownik — sprowadzili tu osadników niemieckich. Stąd wzięła się trwała dwoistość wsi: gospodarze byli Niemcami wyznania ewangelickiego, ludność robocza polska i katolicka. „Luteranizm wcześnie się tu rozszerzył”, a miejscowi luteranie nie chcieli wypełniać powinności wobec katolickiego kościoła parafialnego w Garcu; ugodę w tej sprawie zawarto dopiero w 1676 roku.

Przed pierwszą wojną światową wieś należała do powiatu kwidzyńskiego (Kreis Marienwerder) w rejencji kwidzyńskiej — tak podaje wykaz gmin z 1885 roku, na stronie 78 pod pozycją 93 — a w latach 1920–1939, w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, do powiatu gniewskiego.

Warstwa luterańska była tu o dwa stulecia starsza od zachowanego kościoła. W wizytacjach biskupa włocławskiego Hieronima Rozrażewskiego proboszcz z sąsiednich Lignów skarżył się, że jego parafian nie sposób zawrócić do kościoła, bo w pobliskim Rudnie, w tej samej posiadłości pana Przyjemskiego, utrzymują własnego duchownego i w niedziele schodzą się na jego kazania. Kościół w Wielkim Garcu, do którego parafii katolickiej Rudno wówczas należało, odebrano z rąk luterańskiego duchownego 10 sierpnia 1596 roku, a biskup wizytował go 21 lipca 1597 roku — tak wydawca wizytacji odczytuje zapisany w rękopisie dwudziesty pierwszy dzień tego samego miesiąca, bo w sierpniu biskup nie wizytował w okolicy żadnego kościoła; przy świątyni nie zachowała się już pamięć o tym, kiedy ustała w niej wiara katolicka.

Że zbór stał tu już w XVII wieku, poświadcza strona katolicka: wizytacja parafii w Garcu z 11 kwietnia 1687 roku zapisała, że w parafii — obejmującej Garc, Rudno, Gręblin i Międzyłęż — „było dużo luteran, którzy mieli swoją świątynię we wsi Rudno”.

Wykaz duchownych pruskich zaczyna dzieje tutejszego zboru od wyznania niewiedzy: „o tym kościele, przy którym prawo patronatu wykonują cztery wsie na prawie chełmińskim, do 1640 roku nie ma żadnych wiadomości pisanych”. Owe cztery wsie to Rudno, Lignowy, Gręblin i Garc. Pierwszy z wymienionych duchownych, Johann Mahlendorff, rodem z Prabut, został 16 kwietnia 1640 roku powołany do Gniewu.

Według Rietza (1924) został w Rudnie następcą pastora Johanna Schrödera już w 1638 roku i działał tu, jak podaje kronika księgi kościelnej, w latach 1638–1640. Parafia była ośrodkiem realnym, nie nazwą na papierze: jej księgi metrykalne zaczynają się w 1690 roku — śluby od 1690, chrzty od 1691, zgony od 1733, wykaz komunikantów i konfirmacje od 1762; w pierwszych dziesięcioleciach księgi mają luki.

Wskazówkę co do położenia daje opracowanie dziejów Rudna ogłoszone na portalu historycznym diecezji pelplińskiej: cmentarz ewangelicki założono „na skraju wsi w kierunku Tczewa”, a stało się to po tym, jak luteranie — pozbawieni kościoła w Wielkim Garcu, przywróconego katolikom w 1596 roku — zorganizowali w 1640 roku własną gminę wyznaniową w Rudnie i urządzili zbór w dawnym spichlerzu. To samo opracowanie podaje liczby: w 1868 roku wieś liczyła 547 mieszkańców, w tym 169 ewangelików, a w 1885 roku — 573 mieszkańców, w tym 127 ewangelików.

Zachowany kościół wzniesiono w 1760 roku z pruskiego muru, a murowaną wieżę dostawiono w 1796 roku — tak podaje inwentarz zabytków z 1887 roku. Wizytacja generalna z lat 1765–1766 opisuje rudzki zbór wprost: „we wsi Rudno znajdował się zbór innowierczy, zbudowany niedawno z pruskiego muru, przy którym był minister luterański, sprawujący nabożeństwa w języku niemieckim i polskim”. W tej samej wizytacji zapisano, że kmiecie z okolicznych wsi byli luteranami — z wyjątkiem jednego gospodarza z Rudna. Rejestr zabytków obejmuje samą wieżę kościelną z 1796 roku, wpisaną pod numerem A-810 decyzją z 17 listopada 1974 roku. Harnoch datuje wieżę tak samo, korpus kościoła jednak na 1730 rok: wzniesiono go wtedy, z pomocą gdańszczan, wokół podupadłego spichlerza, który gmina kupiła w 1639 roku.

Kościół opisuje jako szachulcowy, o patronacie prywatnym, z dwoma dzwonami i piętnastogłosowymi organami.

W XVIII wieku Rudno, razem z Gręblinem i Liebenau, należało do dóbr z łaski królewskiej (Gratialgüter). W wykazie wasali z 1774 roku zapisano, że książę Adam Czartoryski z Warszawy, który trzymał je dożywotnio, odstąpił swoje prawa podpułkownikowi von Katzlerowi; według ksiąg hipotecznych książę z żoną Izabelą z Flemmingów pozostawali posiadaczami tych dóbr do 1787 roku, kiedy przejął je Johann Ludwig von Katzeler, a od 1828 roku należały do Wilhelminy von Freytag z domu du Laurans de Bousquet i hrabiny Augusty von Krockow z domu von Katzeler.

Według urzędowego podręcznika rejencji kwidzyńskiej z 1868 roku ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii Groß Gartz; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Liczby pokazują mniejszość trwałą, choć malejącą. Spis z 1885 roku wykazał 573 mieszkańców w 43 domach i 119 gospodarstwach domowych, w tym 127 ewangelików i 446 katolików; katolicy należeli do parafii w Wielkim Garcu, ewangelicy mieli kościół na miejscu. Dwa lata później do dwuklasowej szkoły symultannej chodziło 87 dzieci, a uczyło ich dwóch nauczycieli — jeden katolicki i jeden ewangelicki. W wykazie gmin z 1885 roku Rudno figuruje jako parafia ewangelicka miejscowości z trzech powiatów — kwidzyńskiego, tczewskiego i starogardzkiego; wśród nich jest sam Pelplin, z katedrą i siedzibą biskupa, gdzie na 2118 mieszkańców 135 było ewangelikami. W zestawieniu Harnocha z 1890 roku parafia liczy 1600 dusz i 800 komunikantów, a rocznie notuje sześćdziesiąt chrztów i czternaście ślubów.

Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 września 1921 roku, odnotował 653 mieszkańców, w tym 558 katolików i 94 ewangelików; narodowość polską podało 586 osób, niemiecką sześćdziesiąt sześć.

Na początku XX wieku Rudno było wsią gospodarzy, nie majątkiem: Niekammer z 1912 roku wymienia tu jedno większe gospodarstwo Reinholda Strehlkego (209 hektarów), a obok państwową domenę Raudenfeld, dzierżawioną przez Waltera Heilfrona. W 1928 roku Reinhold Strehlke nadal miał 208 hektarów, a obok niego gospodarzyli między innymi Kaedler, Kiep, Robitzek i Wiens. W 1939 roku 15 hektarów z gruntów Jana Dirksena w Międzyłężu i Rudnie wpisano do wykazu przymusowego wykupu.

Po 1945 roku kościół przejęli katolicy i użytkują go jako kościół pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego.

Karta cmentarza z 30 września 1985 roku odnotowuje, że na terenie były wówczas „2 czytelne zachowane nagrobki w złym stanie”, a dziesięć mogił pozostawało zadbanych, podczas gdy resztę zarosła trawa i gęste krzaki bzu. Cmentarz leżał na północnym końcu wsi, na skarpie w rozwidleniu dróg do Wielkiego Garca i Gręblina, nie miał już ogrodzenia ani bramy, a z zieleni wysokiej rosły tam dwie lipy i jedenaście żywotników; najstarszy istniejący nagrobek pochodził z 1864 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Według inwentarza zabytków z 1887 roku kościół wzniesiono w 1760 roku, według Harnocha jego korpus postawiono w 1730 roku wokół spichlerza kupionego przez gminę w 1639 roku; wizytacja z lat 1765–1766 nazywa zbór zbudowanym niedawno. Rietz (1924) wymienia zakup spichlerza na dom modlitwy bez roku, odebranie kościoła w Garcu kładzie na 1597 rok, nie na 10 sierpnia 1596 roku, a pastora w Rudnie zna już przed 1640 rokiem, z którym opracowanie diecezjalne wiąże powstanie gminy.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 113 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 1446 dusz.

Źródła: B. Badziong, „Zarys dziejów miejscowości Rudno, Rudnopole i Młynik”, portal historyczny diecezji pelplińskiej; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. IX, hasło „Rudno”; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Marienwerder, s. 78, poz. 93; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 518–519; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, poz. 164 (Rauden); „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 260; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; B. Szady, „Geografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II połowie XVIII w.”, Lublin 2010 (aneks), za: L. Rhesa, „Kurzgefasste Nachrichten…”, Königsberg 1834; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 239; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), streszczenie księgi G20b (wizytacja 1687); ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 85 (2006), streszczenie księgi G61 (wizytacja 1765–1766); Visitationes archidiaconatus Pomeraniae, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu II, s. 332 (Garcz, z przypisami wydawcy); karta cmentarza w Rudnie, oprac. A. Haase, A. Haase, Gdańsk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 64 (s. 4), nr 1178a (s. 73); E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 154–155; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1939 nr 12 poz. 65, pozycja 197; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1207; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 110–111; Rietz, „Ein Streit zwischen der Gemeinde Rauden und ihrem Geistlichen aus den Jahren 1638–1640”, „Zeitschrift des historischen Vereins für den Regierungsbezirk Marienwerder”, z. 63, Marienwerder 1924, s. 9; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71.