Rudno — kościół (dawniej ewangelicki)

Rudno, po niemiecku Rauden, to kociewska wieś nad dolną Wisłą, wzmiankowana już w 1250 roku, gdy Sambor II zastawił ją biskupowi. Z dawnego kościoła ewangelickiego zachowała się wieża z 1796 roku; obiekt, po 1945 roku przejęty przez Kościół rzymskokatolicki, jest dziś kościołem filialnym pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego. Do rejestru zabytków wpisano samą wieżę kościelną — pod numerem A-810, decyzją z 17 listopada 1974 roku.

Kościół w Wielkim Garcu miał wcześniej należeć do gminy luterańskiej, lecz — według zarysu „Diecezja chełmińska” z 1928 roku — 10 sierpnia 1596 roku odebrał go jej biskup Rozrażewski, po czym ewangelicy odprawiali nabożeństwa po domach prywatnych. W 1639 roku kupili spichlerz stojący w miejscu dzisiejszego kościoła, a w 1730 roku, przy pomocy gdańszczan, obudowali podupadły budynek świątynią. Tabela szkół, którą Waschinski ułożył z wizytacji, notuje w Rudnie szkołę ewangelicką od końca XVI wieku.

Słownik geograficzny podaje, że luteranie z Rudna i Gręblina długo nie chcieli wypełniać powinności wobec katolickiego kościoła parafialnego w Garcu, a ich duchownego obłożono klątwą; dopiero w 1676 roku, za pośrednictwem hrabiego Władysława Denhoffa, zawarto ugodę, na mocy której zobowiązali się dawać rocznie do kościoła w Garcu korzec jęczmienia i opłatę spowiednią po groszu, a proboszcz garcki Jan Baxo miał postarać się o zdjęcie klątwy.

W księgach kościelnych Kwidzyna, w których od 1647 roku pojawiają się luterańscy osadnicy z Rothof, od 1648 roku z Budzina, a od 1649 roku z Weißhof pod Tychnowami, jako chrzestni występowali według Ericha Wernickego mężczyźni z „luterańskich wsi na północ od Gniewu”: Rudna, Szprudowa i Wielkiego Garca. Najczęściej wżeniali się potem w tamtejsze rodziny; jako przykład Wernicke podaje Pasewerka ze Szprudowa (1651).

Wizytacja z 11 kwietnia 1687 roku zapisała, że w parafii w Garcu — obejmującej Garc, Rudno, Gręblin i Międzyłęż — „było dużo luteran, którzy mieli swoją świątynię we wsi Rudno”. Wizytacja archidiakona Jana Kazimierza Jugowskiego z lat 1710–1711 dodaje, że kmiecie wszystkich wsi tej parafii byli luteranami — z wyjątkiem jednego gospodarza z Rudna. W 1746 roku luteranie parafii w Wielkim Garcu — około 1600 osób, przy 450 katolikach przystępujących do spowiedzi wielkanocnej — mieli w Rudnie swój zbór, w którym duchowny nauczał ich po niemiecku, a przy nim własny cmentarz; innowierców z samego Garca chowano na wyznaczonej części cmentarza parafialnego. W tym samym roku 183 luteranów z sąsiedniej parafii w Lignowach, nie mając własnego zboru, przychodziło do Rudna, gdzie ich szkoła spełniała rolę świątyni.

Wykaz duchownych ordynowanych w Gdańsku w latach 1705–1750, który podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Gregoroviusa (1740) i Lercha (1745).

Heise (1887, s. 260) podaje, że kościół w Rudnie zbudowano w 1760 roku w konstrukcji szachulcowej, a murowaną wieżę w 1796 roku.

Wizytacja z lat 1765–1766 opisuje rudzki zbór: „we wsi Rudno znajdował się zbór innowierczy, zbudowany niedawno z pruskiego muru, przy którym był minister luterański, sprawujący nabożeństwa w języku niemieckim i polskim”. Innowiercy z Gręblina mieli wtedy swój cmentarz na miejscu, a niektórych chowano na wyznaczonym miejscu cmentarza parafialnego; katolików było już więcej niż luteranów, a razem było ich około tysiąca. Wszyscy trzej witrykowie katolickiego kościoła — po jednym z każdej wsi: Michał Brehmer z Garca, Andrzej Delfk z Rudna i Jakub Librych z Gręblina — byli zaprzysiężonymi akatolikami. Uczniów w szkole katolickiej bywało bardzo mało i tylko zimą, bo innowiercy mieli własnych nauczycieli w każdej wsi. Wizytację zamyka dekret reformacyjny z 12 maja 1766 roku.

Według Aleksandra Klempa (1994, s. 170) zbory w Nowych Polaszkach i Rudnie skupiały protestantów polskich i niemieckich; autor przypuszcza, że ludność Rudna była w większości niemieckojęzyczna, a w Garcu przeważali Polacy.

Wykaz duchownych pruskich prowadzi listę tutejszych pastorów od 1640 roku i zaczyna dzieje zboru od wyznania niewiedzy: „o tym kościele, przy którym prawo patronatu wykonują cztery wsie na prawie chełmińskim, do 1640 roku nie ma żadnych wiadomości pisanych”. Pierwszym duchownym w tym wykazie jest Johann Mahlendorff, powołany w 1640 roku i już 16 kwietnia tego samego roku przeniesiony do Gniewu. Wcześniejsze lata opisuje Rietz w artykule z 1924 roku. Gdy zmarł pastor Johann Schröder, hrabia Dönhoff przyznał ewangelikom z Rudna 2 marca 1638 roku prawo wyboru pastora, a następcą Schrödera został jeszcze w 1638 roku Mahlendorff, który według kroniki księgi kościelnej działał tu w latach 1638–1640.

Rietz wnioskuje też o sporze między ewangelikami z Lignów, Gręblina i Garca a mieszkańcami Rudna o korzystanie z tutejszego prowizorycznego kościoła; rolą Mahlendorffa w tym sporze mieszkańcy Rudna poczuli się obrażeni, odwołali się do hrabiego i w wyznaczonym przez niego terminie zawarli z pastorem ugodę. Wkrótce gmina prosiła Dönhoffa o zgodę na wybór innego duchownego, zarzucając Mahlendorffowi, że wszedł na urząd, nie czekając na należyte powołanie, i obrażał parafian; dwa pisma do hrabiego Rietz datuje na czas krótko przed Wielkanocą 1640 roku i nie rozstrzyga, czy Mahlendorffa usunięto jeszcze przed świętami, czy po nich. Po nim, 21 czerwca 1640 roku, przyszedł do Rudna Johannes Heinius, urodzony w 1617 roku, o którym ten sam wykaz notuje, że „siedem i pół roku głosił kazania po niemiecku i po polsku”.

Nabożeństwa w nowszych czasach odprawiano po niemiecku, ale dwa razy w roku sprawowano komunię po polsku.

Patronat był prywatny i spoczywał na czterech majątkach: Rudnie, Lignowach (Liebenau), Gręblinie i Garcu. Kościół miał dwa dzwony, dwie kondygnacje empor i piętnastogłosowe organy, a pastora wzmiankowano tu od 1640 roku.

W XVIII wieku Rudno, razem z Gręblinem i Liebenau, należało do dóbr z łaski królewskiej (Gratialgüter). W wykazie wasali z 1774 roku zapisano, że książę Adam Czartoryski z Warszawy, który trzymał je dożywotnio, odstąpił swoje prawa podpułkownikowi von Katzlerowi; według ksiąg hipotecznych książę z żoną Izabelą z Flemmingów pozostawali posiadaczami tych dóbr do 1787 roku, kiedy przejął je Johann Ludwig von Katzeler, a od 1828 roku należały do Wilhelminy von Freytag z domu du Laurans de Bousquet i hrabiny Augusty von Krockow z domu von Katzeler.

Według urzędowego podręcznika rejencji kwidzyńskiej z 1868 roku ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii Groß Gartz; miejscowość miała własny okręg szkolny. Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom IX, 1888) w 1868 roku Rudno liczyło 547 mieszkańców: 378 katolików i 169 ewangelików. Słownik dodaje, że miejscowi chłopi, zwani Feterakami, byli Niemcami wyznania ewangelickiego, a ludność robotnicza — polska i katolicka. Przez cały wiek dziewiętnasty leżała w powiecie kwidzyńskim (Kreis Marienwerder), w tej jego części, która sięgała na lewy brzeg rzeki wokół Gniewu; pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje Rauden na stronie 78 pod pozycją 93, z parafią katolicką w Wielkim Garcu.

Spis z 1885 roku naliczył we wsi 573 mieszkańców, wśród nich 446 katolików i 127 ewangelików, a ci ostatni mieli parafię na miejscu. Według Harnocha okręg parafialny liczył 1600 dusz rozsianych na sześciu milach kwadratowych. Spis z 1885 roku w rubryce parafii ewangelickiej przypisuje do Rudna wsie z trzech powiatów, w tym Pelplin, siedzibę biskupstwa chełmińskiego, ze 135 ewangelikami, Subkowy ze 145 i Rajkowy z trzydziestoma dwoma. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 1330 ewangelików; patronami byli uprawnieni do patronatu gospodarze, a pastorem był od 1891 roku Paul Morgenroth.

Na początku XX wieku Niekammer z 1912 roku wymienia w Rudnie jedno większe gospodarstwo Reinholda Strehlkego (209 hektarów), a obok państwową domenę Raudenfeld, dzierżawioną przez Waltera Heilfrona. W 1928 roku Reinhold Strehlke nadal miał 208 hektarów, a obok niego gospodarzyli między innymi Kaedler, Kiep, Robitzek i Wiens. Po odrodzeniu Polski wieś znalazła się w powiecie gniewskim i w latach 1920–1939 leżała w granicach Drugiej Rzeczypospolitej. Pierwszy powszechny spis ludności Rzeczypospolitej z 30 września 1921 roku zastał tu 653 osoby w 46 domach mieszkalnych — 558 wyznania rzymskokatolickiego, 94 ewangelickiego i jedną osobę prawosławną; narodowość polską podało 586 osób, niemiecką 66.

W 1939 roku 15 hektarów z gruntów Jana Dirksena w Międzyłężu i Rudnie wpisano do wykazu przymusowego wykupu. Wojna zabrała wsi jej nauczyciela: w 1939 roku, w ramach Intelligenzaktion, Niemcy zamordowali polskiego nauczyciela Władysława Kleina wraz z żoną Heleną.

Z tutejszej parafii ewangelickiej — w źródłach niemieckich „Rauden” — zachowały się księgi metrykalne z lat 1690–1944, a do tego duplikaty ksiąg z lat 1799–1874 (odpisy składane władzom). Figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów od 1691 roku (bez przerw od 1738), ślubów od 1690 (bez przerw od 1741) i zgonów od 1733 (bez przerw od 1763) oraz wykaz komunikantów i konfirmacje od 1762 roku; duplikaty ksiąg chrztów, ślubów i zgonów z lat 1800–1874 przechowywał sąd obwodowy w Nowem. Jego zapis brzmi: „Tf 1691—1700; 1703—09; 1712—36; 1738— Tr 1690—98; 1709—36; 1741— St 1733—34; 1741—44; 1763— K Konf 1762—. Dupl. A.-G. Neuenburg: Tf Tr St 1800—74”.

Opracowanie dziejów Rudna, ogłoszone na portalu historycznym diecezji pelplińskiej, dopowiada dwie rzeczy. Pierwsza dotyczy życia gminy: w 1900 roku z inicjatywy tutejszego pastora Morgenrotha wzniesiono dom starców z ogrodem, zwany Waisenhaus, prowadzony przez ewangelickie siostry zakonne; spłonął w 1915 roku i został odbudowany. We wsi działała też szkoła — w 1887 roku uczyło się w niej osiemdziesięcioro siedmioro dzieci w dwóch klasach, przy dwóch nauczycielach, katolickim i ewangelickim. Druga dotyczy samej budowli: według tego opracowania kościół ewangelicki rozebrano w 1960 roku i została z niego tylko wieża, a korpus odbudowano dopiero w latach 1981–1984, urządzając w nim kaplicę filialną parafii w Wielkim Garcu.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Inaczej podaje Rietz (1924): odebranie kościoła w Garcu kładzie na 1597 rok („Diecezja chełmińska”: 10 sierpnia 1596 roku; Kujawski: 1596), zakup spichlerza wymienia bez roku, za hrabiego Dönhoffa, a pastora w Rudnie zna jeszcze przed Mahlendorffem. Dane Rhesy, autora wykazu duchownych, o Mahlendorffie uważa za wzajemnie sprzeczne i najwyraźniej niewiarygodne.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 113 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 1446 dusz. Pastorem był wtedy, od 1901 roku, Julius Alexy, urodzony w 1864 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Johann Gutt (około 1630), Johann Schröder (1638?), Nathanael Josua Metner (1690), Christian Ernst Gregorovius (1740), Jacob Lerch (1745), Bernhard Erdmann (1762), Theodor Nathanael Gutt (1798), Heinrich Gustav Lukatis (1838), Paul Friedrich Morgenroth (1891), Julius Jacob Alexy (1901), Erich Grabowski (1920), Rudolf Robert Friedrich Iwan (1928). Bez podanego roku: Matthias Grunovius, Johann Stengel.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. IX, hasło „Rudno”; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. II, hasło „Gręblin”; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 11, nr 164; B. Badziong, „Zarys dziejów miejscowości Rudno, Rudnopole i Młynik”, portal historyczny diecezji pelplińskiej; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau (Kreis Marienwerder, s. 78, poz. 93; Kreis Dirschau, s. 28); Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890 — hasło parafii Rauden, s. 518–519; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, t. I: Pommerellen, z. 4, Danzig 1887, s. 260 (Rauden); E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 372–373, 389, 420; B. Szady, „Geografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II połowie XVIII w.”, Lublin 2010 (aneks), za: L. Rhesa, „Kurzgefasste Nachrichten…”, Königsberg 1834; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 163 i 239; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), streszczenia ksiąg G11 (Garcz, odzyskanie kościoła w 1596 roku) i G20b (wizytacja 11 IV 1687); ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 85 (2006), streszczenia ksiąg G26 (wizytacja Jana Kazimierza Jugowskiego, 1710–1711), G56 (wizytacja Augustyna Klińskiego, 1746) i G61 (wizytacja Bartłomieja Franciszka Ksawerego Trochowskiego, 1765–1766); Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 420–421; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 75; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 64 (s. 4), nr 1178a (s. 73); E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 154–155; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1939 nr 12 poz. 65, pozycja 197; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1207; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 110–111; Rietz, „Ein Streit zwischen der Gemeinde Rauden und ihrem Geistlichen aus den Jahren 1638–1640”, „Zeitschrift des historischen Vereins für den Regierungsbezirk Marienwerder”, z. 63, Marienwerder 1924, s. 9–11; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 20; t. 2, s. 451, 628, 640, 671, 685, 686; t. 3, s. 856; t. 4, s. 1080, 1115, 1174, 1215; t. 6, s. 1624, 1762; „Diecezja chełmińska. Zarys historyczno-statystyczny”, Pelplin 1928 (nakładem Kurii Biskupiej), s. 269; E. Wernicke, „Tiefenau”, cz. II, „Zeitschrift des historischen Vereins für den Regierungsbezirk Westpreußen”, dodatek do z. 65, Marienwerder 1928, s. 19–20; A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 170.