Rumia — cmentarz ewangelicki

Cmentarz przy ulicy Chełmińskiej w Rumi — po niemiecku Rahmel — był jednym z dwóch cmentarzy tutejszej parafii ewangelickiej. Starszy, przykościelny, otaczał kościół przy ulicy Kościelnej; ten przy Chełmińskiej założono na początku dwudziestego wieku. Z cmentarza pozostały nieliczne czytelne ślady; obiekt figuruje w ewidencji zabytków.

Rumia leżała w powiecie wejherowskim w rejencji gdańskiej, w prowincji Prusy Zachodnie. Ludność ewangelicka napłynęła tu po pierwszym rozbiorze, w 1772 roku, wraz z kolonizacją pruską; w 1817 roku stanowiła około jedenastu i pół procent mieszkańców Rumi i Zagórza.

W wizytacjach katolickich zapisano, ilu ewangelików było tu wcześniej. Przy wizytacji z 1766 roku zapisano dla samej Rumi i Kazimierza czterech luteranów i dwie luteranki wśród stu osiemdziesięciu dziewięciu osób. W filialnej Redzie było ich znacznie więcej: sześćdziesięciu sześciu mężczyzn i trzydzieści dziewięć kobiet, do tego dwóch kalwinistów; dwadzieścia cztery osoby przeszły za ówczesnego proboszcza z luteranizmu na katolicyzm. Piętnaście lat później, przy wizytacji z 1781 roku, w wykazie tabelarycznym parafii Rumia zapisano 1305 katolików i 192 akatolików. Ta sama wizytacja odnotowuje, że akatolików grzebano na wydzielonej części cmentarza parafialnego.

Własną parafię ewangelicy uzyskali w połowie dziewiętnastego wieku. W 1857 roku zawiązano komitet budowy kościoła, dwa lata później wydzielono z parafii w Wejherowie, Bolszewie i Małym Kacku samodzielną parafię, a 24 lipca 1859 roku poświęcono świątynię, pozostającą pod patronatem gminy. Pierwszym duchownym był kandydat teologii Schmeling. Benedykt Reszka w wykazie parafii ewangelickich Prus Zachodnich podaje zapis „Rumia 1859”. Wykaz ksiąg metrykalnych ogłoszony przez Richarda Rosego w 1909 roku notuje przy parafii Rahmel księgi chrztów, ślubów i zgonów od 1861 roku.

Dokument wmurowany w kamień węgielny kościoła 12 sierpnia 1858 roku mówi o około sześciuset ewangelikach rozproszonych w dziewiętnastu miejscowościach okolicy; dekret o wparafiowaniu z 5 marca 1861 roku, ogłoszony w dzienniku urzędowym rejencji gdańskiej, przydzielił do kościoła w Rumi ewangelików z trzydziestu czterech miejscowości powiatu wejherowskiego. Pierwszą budowlę kościoła ewangelickiego w Rumi, poświęconą 24 lipca 1859 roku, trzeba było wkrótce odnowić od fundamentów — w 1878 roku — i odtąd był to okazały gmach murowany z widoczną z daleka wieżą.

Kosztorys i rysunek pierwszego kościoła sporządził i podarował — jak zapisano w dokumencie wmurowanym 12 sierpnia 1858 roku w kamień węgielny — Fritz Schwabe, nazwany tam kierownikiem budowy (Bauführer), syn członka komitetu budowy Gottfrieda Schwabego ze Szmelty; przy murowanej świątyni z 1878 roku Piotr Birecki wymienia tylko wykonawcę, cieślę Geigera z Wejherowa.

Wykaz gmin z 1885 roku podaje dla gminy wiejskiej Rumia 808 mieszkańców, w tym 157 ewangelików i 646 katolików, a dla tamtejszego obwodu dworskiego dalszych 94 mieszkańców, wśród nich 46 ewangelików i 48 katolików. Do parafii ewangelickiej należały wtedy, prócz Rumi, między innymi Reda, Reschke, Bieschkowitz, Ciessau, Czechotzin, Lensitz, Sagorsch, Sbichau, Schmelz, Friedrichsau i Johannisdorf.

Według statystyki kościołów ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku, w której parafia występuje jako „Rahmel” w diecezji wejherowskiej, miała ona 970 dusz, dwa dzwony i ośmiogłosowe organy; notowano w niej rocznie 43 chrzty, pięć ślubów, 586 komunikantów i 25 pogrzebów. Ten sam ciąg liczb Harnoch wydrukował powtórnie stronę dalej, pod hasłem Smażyno. Spis z 1 grudnia 1910 roku zastał w Rumi 1028 mieszkańców, z czego po niemiecku mówiło 581 osób, w tym 166 ewangelików; ewangelikiem była też jedna z 18 osób polskojęzycznych.

W 1928 roku Rumia liczyła 1071 mieszkańców i miała obok kościoła katolickiego także ewangelicki. Za ostatniego stałego proboszcza, ks. Ernesta Endemanna, do kościoła uczęszczało według Andrzeja Sadłowskiego 200 wiernych; w latach trzydziestych parafia nie miała własnego duchownego, a zestawienie Stefana Grelewskiego z 1937 roku (s. 332, za Wikipedią) podaje dla niej 250 wiernych.

Po 1945 roku parafia przestała istnieć, a kościół zaadaptowano na Szkołę Podstawową numer 1. W październiku 2026 roku w miejscu cmentarza był miejski skwer z alejką i starymi drzewami; nagrobków nie ma. Stoi tu wysoki biały krzyż na kamiennym cokole, a przy nim betonowe bloki z urnami w formie łusek artyleryjskich. To część pomnika bohaterów walk z faszyzmem i ofiar hitlerowskiego terroru, odsłoniętego na terenie dawnego cmentarza 12 września 1985 roku. Obok miasto ustawiło tablicę „Ewangelicy w Rumi”. Tablica podaje, że o cmentarzu świadczą już tylko dorodne drzewa, które dawniej ocieniały jego alejki, i że w urnach złożono ziemię z Rumi, Łężyc, Zbychowa, Kępy Oksywskiej, Piaśnicy, Stutthofu, Westerplatte i Helu. Zamieszcza też fotografię podpisaną jako groby niemieckich żołnierzy poległych w walkach 1939 roku na cmentarzu w Rumi.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Według opisów świątynia była murowana, a Agathon Harnoch w rubryce stylu notuje „Fachwerkbau”, czyli konstrukcję szachulcową.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 156 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 835 dusz.

Źródła: F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 501; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 453; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku), powiat wejherowski, s. 58 poz. 36 i s. 62 poz. 88; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); B. Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, Borowy Młyn — Rumia 2008; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 91 (2009), księga G63 (wizytacje z 1766 i 1781 roku); „Rumscy ewangelicy” — serwis Zabytki i historia Pomorza (zdsk.pl); wojewódzka ewidencja zabytków (Białe Karty konserwatorskie); R. Rose, „Die Kirchenbücher der evangelischen Kirchen Ost- und West-Preussens”, Papiermühle 1909, s. 10; tablica informacyjna „Ewangelicy w Rumi”, ustawiona przez miasto na terenie dawnego cmentarza przy ulicy Chełmińskiej (odczyt z 10 października 2026 roku); oględziny terenowe i fotografie z wizyty autora atlasu, 10 października 2026 roku; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1207; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 40.