Rumia — dawny kościół ewangelicki (przebudowany na szkołę)

Rumia — po niemiecku Rahmel — była wsią i majątkiem rycerskim w powiecie wejherowskim (Kreis Neustadt in Westpreußen), w rejencji gdańskiej. Sama nazwa jest starsza od wsi: pochodzi od strumienia Rumpna — tak brzmiała dawna, słowiańska nazwa dzisiejszej Zagórskiej Strugi. Budynek dawnego kościoła ewangelickiego stoi do dziś, ale trudno go rozpoznać: stracił wieżę i ceglaną elewację, a do tego jest wtopiony w zabudowania szkoły podstawowej przy ulicy Kościelnej. Tablica ustawiona przez miasto na terenie dawnego cmentarza opisuje tę przebudowę słowami: „Rozebrano wówczas charakterystyczną wieżę, zmodyfikowano okiennice, zmieniono elewację”.

We wsi stał także katolicki kościół parafialny świętego Mikołaja. Kolatorem był opat oliwski. Rejestr poboru królewskiego z 1570 roku notuje Rumię jako wieś z parafią należącą do klasztoru oliwskiego, liczącą 60 łanów, z których cztery miał proboszcz, a sześć stało pustych; od 50 łanów osiadłych, ośmiu zagrodników, kowala, karczmy dziedzicznej i koła młyńskiego podatek zapłacił opat oliwski Kasper Geschkau. Lustracja królewszczyzn z 1664 roku notuje Rumię jako wieś opactwa oliwskiego, płacącą do starostwa puckiego 30 złotych gajowego, czyli opłaty za korzystanie z lasu.

Tomasz Schwengel, kronikarz opactwa, zapisał w 1749 roku, że parafia rumska obejmuje tylko samą wieś i zwykle prowadzi ją jeden proboszcz razem z Redą; wymienia proboszczów Jana Janseniusza (1688), Jana Ernesta Weinreicha (1720, 1735), za którego 1 września 1730 roku wprowadzono bractwo Opatrzności Bożej, oraz cystersa oliwskiego Jana Chrzciciela Kamehla (1745). Do jego parafii, z filią w Redzie, należały Rumia, Kazimierz, Janowo i Louisenhof; w 1867 roku liczyła ona 3626 dusz, a w 1887 — 4546.

Ewangelicy byli tu od dawna mniejszością wśród katolickiej większości. W 1702 roku archidiakon Krzysztof Antoni Szembek naliczył w Rumi około 160 katolików i około dziesięciu luteranów. Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom X, 1889) wizytacja biskupa Szaniawskiego z 1710 roku naliczyła w parafii rumskiej około 146 katolików i około 20 ewangelików. Wizytacja z lat 1765–1766 naliczyła w parafii, do której należały Rumia i Kazimierz, sześciu luteranów — czterech mężczyzn i dwie kobiety — a wizytacja z 1781 roku w samej Rumi 277 katolików, z których 173 przystąpiło do spowiedzi wielkanocnej, i zaledwie pięciu niekatolików. Zanim ewangelicy z Rumi, Zagórza i Szmelty doczekali się własnej świątyni, jeździli do kościołów w Wejherowie, Małym Kacku i Bolszewie.

Według katastru z 1773 roku Rumia, wieś klasztoru oliwskiego, miała sołtysa Franza Kruse i pięciu innych chłopów, kuźnicę stali w rękach rodziny Hildebrandów, trzy karczmy, młyn wodny o dwóch kamieniach, ośmiu chałupników i 25 komorników oraz lokatorów — razem z folwarkiem, plebanią i kuźnicą 247 dusz; w 1825 roku skarb państwa oddał działkę pod szkołę. Kuźnica pracowała jeszcze w XIX wieku: w 1835 roku księga zgonów parafii w Małym Kacku zapisała śmierć córki wytwórcy stali („Stahlfabrikant”) Friedricha Krügera z Rumi, pochowanej w Małym Kacku, a w 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Rumi Królewskiej, liczącej 736 mieszkańców, w tym 189 ewangelików, tartak, kuźnicę, młyn zbożowy i dziedziczne sołectwo.

Podobnie żyły dzisiejsze dzielnice miasta: Zagórze nad potokiem, „welcher sich durch Forellen auszeichnet” — który słynie z pstrągów, miało trzy młyny, tartak, dwie kuźnice i królewską leśniczówkę, a Szmelta — kuźnicę, tartak, młyn i folusz; ewangelików było w obu razem 205.

Według kroniki Harnocha z 1890 roku do założenia parafii w Rumi, po niemiecku Rahmel, najbardziej przyczynił się landrat powiatu wejherowskiego von Platen: z jego inicjatywy 10 grudnia 1857 roku kilku mężczyzn z okolicy zawiązało w Zagórzu komitet budowy kościoła. Właściciel majątku Hannemann z Johannisdorf podarował pod budowę pięć mórg ziemi, 5 maja 1858 roku zawarto kontrakt budowlany na 4580 talarów, a kościół poświęcono 24 lipca 1859 roku; wcześniej nabożeństwa odprawiano w chacie we wsi.

Kościół otrzymał pięć morgów ziemi. W czerwcu 1861 roku, na zgromadzeniu głównym oddziałów Towarzystwa Gustawa Adolfa prowincji pruskiej w Tczewie, kościół w Rumi wymieniono wśród świadectw szerokiej pomocy udzielonej przez Towarzystwo. Neogotycki kościół ewangelicki wzniesiono tu w latach 1858–1859 według kosztorysu i rysunku, które — jak zapisano w dokumencie wmurowanym w kamień węgielny — sporządził i podarował Fritz Schwabe, nazwany tam kierownikiem budowy (Bauführer), syn członka komitetu budowy Gottfrieda Schwabego ze Szmelty; kamień węgielny położono 12 sierpnia 1858 roku, a w fundamentach umieszczono kapsułę czasu.

Pierwszym duchownym parafii został 20 lutego 1859 roku kandydat teologii Schmeling, a jego następcą pastor Teichgraeber. Miejscowa parafia powstała w 1859 roku i obejmowała — według dekretu o wparafiowaniu z 5 marca 1861 roku, ogłoszonego w dzienniku urzędowym rejencji gdańskiej — trzydzieści cztery miejscowości powiatu wejherowskiego (dokument wmurowany w kamień węgielny 12 sierpnia 1858 roku mówił o około sześciuset ewangelikach w dziewiętnastu miejscowościach); w 1937 roku liczyła według zestawienia Stefana Grelewskiego (s. 332, za Wikipedią) 250 wiernych, a za ostatniego stałego proboszcza do kościoła uczęszczało — jak podaje Andrzej Sadłowski — 200 osób.

Rok 1861, podawany w źródłach niemieckich, to data tego dekretu: w lutym 1859 roku ewangelikom z Rumi i okolic przysłano tymczasowego zarządcę parafii (Pfarrverweser), a ostateczne ustanowienie parafii minister zatwierdził 12 lutego 1861 roku.

Z tutejszej parafii, w źródłach niemieckich „Rahmel”, zachowały się duplikaty ksiąg z lat 1866–1874, czyli odpisy składane władzom — często jedyne księgi, jakie przetrwały. Figurują one w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, ogłoszony w 1908 roku przez Maxa Bära, podaje przy parafii Rahmel chrzty, śluby i zgony od roku wydrukowanego jako 1959 — to błąd w samym druku. Chodzi zapewne o rok 1859, bo według Bära sąd obwodowy w Wejherowie przechowywał duplikaty tych ksiąg właśnie od tego roku — z lat 1859–1874. To jednak wniosek, nie zapis źródła. Wykaz Rosego z 1909 roku podaje jako początek ksiąg chrztów, ślubów i zgonów parafii Rahmel rok 1861. Księgi komunikujących prowadzono od 1881 roku, konfirmacji od 1869, a kronikę parafii od 1857.

Kościół poświęcono 24 lipca 1859 roku; budowlę wkrótce trzeba było jednak odnowić od fundamentów (1878) i odtąd był to okazały, murowany gmach z wieżą widoczną z daleka. Pierwszy kościół w Rumi, pod patronatem gminy, był szachulcowym prostokątem z niszą ołtarzową i ceglaną wieżą, z dwoma dzwonami. Zmiany pogody i grzyb doprowadziły go na skraj zawalenia; na jego miejscu stanęła zupełnie nowa, murowana, trójnawowa świątynia z daleko widoczną wieżą, z obrazem ołtarzowym „Złożenie Chrystusa do grobu” i organami o ośmiu głosach z pedałem. Piotr Birecki podaje, że murowany kościół z 1878 roku zbudował cieśla Geiger z Wejherowa i obliczono go na 260 miejsc siedzących i 140 stojących. Malarz, profesor L.

Sy, namalował dla niego trzy obrazy: „Ecce Homo” z 1880 roku (za 750 marek), umieszczony w nastawie ołtarzowej z warsztatu gdańskiego mistrza Rüstera, „Zdjęcie z krzyża” — dar pani Gibson z Gdańska z 1859 roku — i „Apostoła Pawła”; obraz z pierwszego kościoła był darem parafii w Pruszczu. W 1878 roku Schuricht przebudował organy za 800 marek, a w 1887 roku zakład z Charlottenburga wykonał trzy nowe witraże prezbiterium.

Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje na 808 mieszkańców 157 ewangelików, 646 katolików, dwóch innych chrześcijan i trzech Żydów. W spisie z 1 grudnia 1890 roku wieś liczyła 837 mieszkańców, w tym 158 ewangelików — według przeliczeń Stefana Ramułta 139 Niemców i dziewiętnastu Kaszubów; osobny obwód dworski miał 95 mieszkańców, z czego 47 ewangelików. Według Harnocha w 1890 roku parafia liczyła 970 dusz, a szkoły miała w Rumi oraz — symultaniczne — w Zagórzu i Redzie. Szkołę ewangelicką w Rumi zbudowało Towarzystwo Gustawa Adolfa, lecz w 1879 roku prasa wymieniała Rumię wśród miejscowości rejencji gdańskiej, w których działały już szkoły symultaniczne, wspólne dla obu wyznań. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 735 ewangelików; nie miała patrona, a pastorem był od 1891 roku Gustav Ankermann.

Spis z 1 grudnia 1910 roku wykazał 1028 mieszkańców: niemiecki jako język ojczysty podało 581 osób, kaszubski 428, polski 18. Wyznania ewangelickiego było 166 osób niemieckojęzycznych i jedna polskojęzyczna.

W 1928 roku Księga adresowa Polski wymieniała w liczącej 1071 mieszkańców Rumi kościół katolicki i ewangelicki, młyn wodny, tartak, dwie kuźnie i kilkunastu rzemieślników, a miejscowy bazar zachęcał letników do wynajmowania mieszkań. Kościół ewangelicki działał do 1945 roku. Po wojnie i wysiedleniu ludności niemieckiej opuszczony i częściowo zniszczony budynek przebudowano.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Według kroniki Harnocha obrazem ołtarzowym nowego kościoła było „Złożenie Chrystusa do grobu”, według Bireckiego w nastawie ołtarzowej umieszczono „Ecce Homo” z 1880 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 156 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 835 dusz. Pastorem był wtedy, od 1910 roku, Ernst Endemann, urodzony w 1868 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Otto Alexander Besch (1868), Siegfried Johannes Georg Gustav Ebel (1879–1890), Gustav Hugo Ankermann (1891), Ernst Günther Endemann (1910). Bez podanego roku: Eduard Michael Wilhelm Teichgräber.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. X, hasło „Rumia”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 454, 453–454; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 501; Kościół ewangelicki w Rumi — Wikipedia i historia.rumia.eu; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), s. 38–39, powiat wejherowski, pozycja 38; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen — spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 58, pozycja 36; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 8 i 496; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 319; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, pozycja 178; R. Rose, „Die Kirchenbücher der evangelischen Kirchen Ost- und West-Preussens”, Papiermühle 1909, s. 10; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 109, 190, 206, 209, 225, 239; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 47; tablica informacyjna „Ewangelicy w Rumi” przy ulicy Chełmińskiej (odczyt z 10 października 2026 roku); fotografia z wizyty autora atlasu, 10 października 2026 roku; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 499–500; księga zgonów parafii ewangelickiej w Małym Kacku (Klein Katz), mikrofilm FamilySearch 245373, skan 0200 (1835, nr 8); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 188–191, pozycje 306–307, 325 i 336; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1207; T. Schwengel, „Apparatus pro annalibus Olivensibus” (1749), wyd. B. Czapla, Fontes TNT XVI–XIX, Toruń 1912–1915, s. 260–261; S. Ramułt, „Statystyka ludności kaszubskiej”, Kraków 1899, s. 65; „Opis królewszczyzn w województwach chełmińskim, pomorskim i malborskim w roku 1664”, wyd. J. Paczkowski, oprac. ks. A. Mańkowski, Fontes TNT 32, Toruń 1938, s. 126; „Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym”, t. XI: Prusy Królewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, Źródła Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911, s. 283; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 91 (2009), s. 140, księga G63a (1765–1766); s. 245, księga G72 (wizytacja 1781); „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 40–41; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 33, 112; t. 2, s. 421, 441; t. 7, s. 1813; „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Królewiec), 18 lipca 1861 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 12 sierpnia 1879 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).