Rybaki — cmentarz ewangelicki

Rybaki (po niemiecku Fischershütte, po polsku dawniej Fiszerowa Huta) założyli w XVII wieku starostowie kościerscy. Wieś założył wkrótce po 1607 roku starosta kościerski Demetrius Weiher i osadził w niej Pomorzan. Niemiecką nazwę notują urzędowe spisy pruskie z 1820, 1885 i 1910 roku. Po 1772 roku wieś znalazła się w Królestwie Prus, a przed 1945 rokiem należała do powiatu kartuskiego.

Agathon Harnoch pisze, że kiedy predykant Morton, sprowadzony z Pomorza, rezydował w Kłobuczynie, a starosta kościerski Demetrius von Weiher zasiedlił Pomorzanami także Szymbark i pozwolił tam wznieść kościół, dwaj duchowni tak blisko siebie nie mogli się utrzymać. Harnoch dodaje, że Morton odszedł, a kłobuczynianie rozebrali swój kościół i przyłączyli się do Szymbarka. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 75 mieszkańców, wszystkich wyznania luterańskiego, przy parafii luterańskiej w Szymbarku (Schönberg).

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Rybaki jako królewską wieś chłopską z 13 gospodarstwami chłopskimi i dwiema zagrodami chałupniczymi. Notował tu 17 budynków mieszkalnych i 147 mieszkańców, w tym 131 ewangelików i 16 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Szymbarku; katolicy — do parafii w Goręczynie.

Wykaz gmin ze spisu z 1 grudnia 1885 roku — strona czterdziesta ósma, pozycja siedemnasta — notuje 178 mieszkańców, samych ewangelików. Pod koniec 1892 roku mieszkało tu 166 Niemców — poza jednym wszyscy ewangelicy — oraz pięciu katolickich Kaszubów. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wieś liczyła 241 osób: 124 mężczyzn i 117 kobiet, w 32 domach mieszkalnych i 40 gospodarstwach domowych na 405,5 hektara. Niemiecki jako język ojczysty podały wtedy 202 osoby, a wśród nich było 200 ewangelików i dwóch katolików. Tutejsi protestanci należeli do ewangelickiej parafii w Szymbarku — zgodnie wskazują ją wszystkie trzy spisy. Meyers podaje Szymbark jako siedzibę urzędu stanu cywilnego i obwodu urzędowego, do których należały Rybaki. Własnego kościoła ani kaplicy we wsi w źródłach nie znaleziono; ewidencja zabytków prowadzi tutejszy cmentarz jako dawny cmentarz ewangelicki na działce 109/1.

Po 1945 roku ludność niemiecką wysiedlono, a wieś zasiedlili Kaszubi z okolicy. Daty założenia ani zamknięcia cmentarza w źródłach nie znaleziono; Harnoch liczy przy parafii szymbarskiej osiemnaście cmentarzy, lecz nie wymienia ich z nazwy. Karta cmentarza z 30 października 1985 roku ocenia jego stan słowami: „Zdewastowane pomniki nagrobne”. Cmentarz leżał wtedy na małym wzniesieniu w południowo-wschodniej części wsi, otoczony dość wysokim obwałowaniem kamienno-ziemnym. Z blisko siedemdziesięciu mogił pozostały w 1985 roku głównie betonowe obramienia i kilka kutych ogrodzeń. Najstarszy zachowany nagrobek nosił datę 8 marca 1894 roku, a wśród drzew wyróżniała się lipa o średnicy stu dwudziestu centymetrów. W październiku 2026 roku cmentarz porastały gęste zarośla pod starymi drzewami.

Widać kilka betonowych nagrobków; na jednym zachowała się czarna płyta z napisem: „Hier ruht mein lieber Mann, unser Vater Julius Burandt”, z datami 13 lipca 1869 i 9 maja 1934 roku oraz słowami „Zu früh für uns, doch Gottes Wille”.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Szymbark (Schönberg) i podaje tu 200 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Karthaus, poz. 17; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau (Kreis Karthaus, s. 48, poz. 17); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 118, nr 75; karta cmentarza w Rybakach, oprac. G. Olszewska-Hellmann, Gdańsk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); oględziny terenowe i fotografie autora atlasu, 15 października 2026 roku; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 104, pozycja 95; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 175, 183; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33.