Rybno Kaszubskie — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Rybnie założono w latach 1935–1940, około 1 kilometra od wsi, na skraju lasu. Zajmuje około 0,48 hektara na planie trójkąta, na stoku niewielkiego wzgórza splantowanym w dwa poziomy tarasów. Teren obsadzono szpalerem świerkowym, a wewnątrz biegła aleja tui. Na wyższy taras, gdzie stała kaplica, prowadziły kamienne schody — ich pozostałości widać do dziś; po samej kaplicy zostały tylko fundamenty, resztki cegieł i kamienne obwałowanie. Około 300 metrów na południowy wschód przebiegała kolejka wąskotorowa Wejherowo–Brzyno, otwarta 24 listopada 1902 roku, z przystankiem w Rybnie; odgałęzienie do Choczewa dobudowano później.

Karta cmentarza odnotowała w 1985 roku dwa wolnostojące nagrobki z pierwszej połowy XX wieku oraz sześć umocnionych mogił ziemnych; dziś zachowane są trzy nagrobki, wszystkie bez tablic i inskrypcji. Na dwóch mogiłach ziemnych umieszczono współczesne blaszane tabliczki: na jednej — Leona i Leony Milewskich oraz Elżbiety Golla, zmarłych w 1945 roku, na drugiej — małżeństwa Reschke. Teren jest silnie zadrzewiony i zaniedbany, zlewa się z pobliskim lasem; słupy bramy, stojące jeszcze w 1985 roku, zostały zniszczone. Wojewódzka ewidencja zabytków wymienia cmentarz pod pozycją 124 wykazu gminy Gniewino.

Rybno — po kaszubsku Ribno, po niemiecku Rieben — jest starą osadą pomorską. Źródła notują je od 11 listopada 1382 roku, gdy komtur gdański Zygfryd Walpot von Bassenheim nadał Pantkenowi Marcenowiczowi 41 łanów w Rybnie do osadzenia na prawie chełmińskim; M. Drzewiecki nazywa obdarowanego tylko Marcenowiczem. Atlas historyczny Prus Królewskich notuje Rybno w drugiej połowie XVI wieku jako wieś szlachecką w powiecie puckim, w parafii Góra. Rejestr poboru królewskiego z 1570 roku wymienia w Rybnie czterech szlachciców Rybińskich — Bartłomieja, Piotra, Macieja i Franciszka — z których każdy płacił od dwóch łanów; razem trzymali też 40 łanów łąk w miejscu zapisanym jako Rieska.

W czasach polskich wieś należała do rodu von Rybinski, później między innymi do Przebendowskich, von Platena i von Blankensee; w 1902 roku jej właścicielem był Arnold Johst, a jego majątek liczył wtedy 587 hektarów i miał 253 mieszkańców, z których 126 mówiło po niemiecku, a 127 po polsku. Do 1920 roku Rybno leżało w powiecie wejherowskim (Kreis Neustadt in Westpreußen); po pierwszej wojnie światowej pozostało poza granicami Polski i stało się niemiecką wsią przygraniczną.

Kościelnie Rybno ciążyło ku Górze. Wizytacja biskupa Hieronima Rozrażewskiego opisuje Górę jako wieś starosty puckiego z drewnianym kościołem świętego Mateusza i trzema łanami uposażenia, a w tamtejszej parafii wylicza Górę, Kniewo, Rybno, Zelewo, Orle, Bolszewo, Pętkowice, Śmiechowo i Nanice. W Rybnie siedziało wówczas czterech szlachciców i każdy dawał plebanii korzec żyta oraz tyleż owsa; w sąsiednim Kniewie stał drewniany kościół filialny tej parafii. Fankidejski opisuje Jozuego Janowskiego, sędziego ziemskiego puckiego, który uczynił z Bolszewa główne siedlisko luteranizmu, utrzymywał kilku predykantów i na pogrzebie córki wszedł z całym orszakiem do kościoła parafialnego w Górze, każąc odprawić nabożeństwo po lutersku.

Według łacińskiego zapisu wizytacji Janowski wzniósł w Bolszewie drewniany kościół i zabrał z kościoła w Górze kielich i szaty liturgiczne. O samym Rybnie ani o jego szlachcie Fankidejski przy tym nie mówi.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Józef Przebendowski (u Bära: Prebendow) nabył Rybno w 1753 roku od księcia Stanisława Czartoryskiego; od 1782 roku majątek należał do jego syna Jana Nepomucena, od 1796 roku do hrabiów Augusta, Józefa i Ferdynanda Przebendowskich, a od 1800, ściślej 1802 roku, do Zabokrzyckiego i jego synów. W wykazie wasali z lat 1774–1775 jako mieszkaniec Rybna zapisany jest 28-letni Friedrich Konrad von Podewils, porucznik w stanie spoczynku.

W 1766 roku z Rybna przystąpiło do spowiedzi 38 katolików, a wizytacja z 1781 roku naliczyła we wsi 58 katolików i 50 niekatolików.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje w Rybnie 49 mieszkańców: 22 luteranów i 27 katolików; parafią luterańską było Bolszewo (Bohlschau). W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Rieben 19 budynków mieszkalnych i 200 mieszkańców, w tym 124 ewangelików i 76 katolików. Wymieniał tu jedno gospodarstwo chłopskie. Ewangelicy należeli do parafii w Bolszewie; katolicy — do parafii w Górze; dzieci należały do okręgu szkolnego w Kniewie.

Spis z 1 grudnia 1885 roku zastał tu 178 osób — 90 ewangelików i 88 katolików — z parafią ewangelicką w Bolszewie i katolicką w Górze. W spisie z 1 grudnia 1890 roku obwód dworski wraz z Prynkowem i Rybieńską Karczmą liczył 244 mieszkańców, w tym 121 ewangelików; Stefan Ramułt, przeliczając dane spisu, uznał 110 z nich za Niemców, a jedenastu za Kaszubów.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Według M. Drzewieckiego w 1869 roku wieś wchodziła w skład folwarku Grabowin i należała do parafii Wejherowo z kościołem filialnym w Górze. Schultz wymienia Grabowin jako folwark należący do Rybna.

Źródła: M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej”; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 507–508; „Visitationes archidiaconatus Pomeraniae”, s. 482; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 238; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 178–179, nr 243; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, s. 62, poz. 91; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 632 (s. 25), nr 1446 (s. 152); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 190, pozycja 318; „Atlas historyczny Polski. Prusy Królewskie w drugiej połowie XVI wieku. Suplement”, red. T. Panecki, M. Słoń, cz. II: Komentarz. Indeksy, Warszawa 2021, s. 141; S. Ramułt, „Statystyka ludności kaszubskiej”, Kraków 1899, s. 65; „Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym”, t. XI: Prusy Królewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, Źródła Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911, s. 276; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 91 (2009), s. 136, księga G63a (1766); s. 244–245, księga G72 (wizytacja 1781).