Dziedzictwo › Katalog › Rychliki

Kościół · powiat elbląski

Rychliki — dawny kościół ewangelicki (Reichenbach)

niem. Reichenbach

Rodzaj
kościół (dawny ewangelicki)
Nazwa niemiecka
Reichenbach
Czas budowy
1877
Miejscowość
Rychliki
Dawny powiat
Kreis Preußisch Holland (Regierungsbezirk Königsberg, Provinz Ostpreußen)
Powiat dziś
elbląski
Po 1945
przejęty przez katolików

Kościół w Rychlikach (po niemiecku Reichenbach) stoi na miejscu starszej świątyni. Pierwszy kościół, pod wezwaniem świętego Mateusza, istniał przy lokacji wsi w 1310 roku, kiedy uposażono go czterema łanami ziemi. Murowaną budowlę gotycką wzniesiono prawdopodobnie w pierwszej ćwierci XIV wieku: jednonawową, wzmocnioną przyporami, z niższym, wydłużonym prezbiterium, pozbawioną okien zakrystią od północy i kruchtą wieżową dostawioną od zachodu w 1722 roku. Miała ambonę z początku XVIII wieku, drewniany krucyfiks o wysokości 62 centymetrów z około 1425 roku, zegar sprawiony w 1765 roku i dzwon datowany na 1404 rok, choć jego napis głosił „Anno 1405 / Rex gloriae Criste veni in pace”. W podziemiach stały kamienne nagrobki, a inskrypcje wskazywały, że chowano tam znaczniejszych mieszkańców wsi w XVI wieku.

W atlasie historycznym Prus Królewskich z drugiej połowy XVI wieku parafia — enklawa domeny elbląskiej wśród ziem Prus Książęcych — figuruje wśród dawnych parafii katolickich zajętych przez protestantów.

Stary kościół, o którym mówiono, że „miał ciepłe i ujmujące wnętrze”, rozebrano wiosną 1875 roku. Stanął po nim, częściowo na tych samych fundamentach, kościół nowy, poświęcony 27 września 1877 roku. Jest neoromański, zbudowany z jasnożółtej cegły, jednonawowy, z absydą i wysoką wieżą od północnego zachodu; od zachodu dostawiono zadaszony krużganek wsparty na kolumnach, a dwuspadowy dach pokryto łupkiem. Przy poświęceniu obsadzono otoczenie lipami i kasztanami, z których kilka stoi do dziś. Największy udział w budowie miał magistrat Elbląga.

Budowę nadzorował miejscowy proboszcz Wilhelm Gottfried Grzybowski, urodzony w 1803 roku w Elblągu, zmarły w 1896 roku w Poczdamie. Był synem Krystiana, uciekiniera z Warszawy, który po upadku powstania kościuszkowskiego kupił w Elblągu gospodę „Elbinger Hof”, która stała się schronieniem dla tamtejszych Polaków. Wilhelm studiował najpierw medycynę w Berlinie, a po przejściu na protestantyzm teologię w Królewcu; od 1839 roku był duszpasterzem w Kościerzynie, a w latach 1863–1882 proboszczem w Rychlikach. Był przy tym rzeźbiarzem: jego dziełem były ołtarz, ambona, organy o trzynastu registrach i żyrandol, a wyrzeźbioną w lipowym drewnie „Głowę Chrystusa w koronie cierniowej” pokazano na wystawie światowej w Paryżu w 1867 roku i nagrodzono dyplomem honorowym.

Na wystawie oferowano za nią tysiąc marek, ale autor jej nie sprzedał; kupił ją Aleksander von Below z Wysokiej i ofiarował kościołowi w Rychlikach. Na początku 1871 roku głowa była jeszcze na sprzedaż: pastor Grzybowski pokazał swoje rzeźby na wystawie sztuki w Królewcu, gdzie wystawiono je na kilka dni „na rzecz rannych”; „Königsberger Hartungsche Zeitung” z 3 marca 1871 roku nazwała je prawdziwymi arcydziełami. Obok oprawionej głowy Chrystusa w koronie cierniowej, z wyrazem przechodzenia od bólu do przemienienia, która zwróciła uwagę już na wystawie paryskiej w 1867 roku, wystawił kosz z kwiatami oraz tablicę z portretami Schillera, Humboldta, Arndta i Moltkego w wieńcach z liści laurowych i dębowych, z napisem „Dem Volke der Denker, Künste, Waffen”. Nad tymi pracami pracował cztery, trzy i dwa lata, a ich ceny ustalono na 1000, 300 i 250 talarów.

Gazeta dodała, że rzeźbiony w drewnie bukiet kwiatów jego dłuta sprzedano w 1851 roku na pierwszej wystawie światowej w Londynie za 600 talarów.

Po 1945 roku kościół przejęli katolicy; nosi dziś wezwanie Niepokalanego Serca Najświętszej Maryi Panny, a parafię, której początki sięgają około 1310 roku, reerygowano 1 kwietnia 1947 roku. Według Roberta Ziemiańskiego katolickie nabożeństwa odprawiano tu już w 1946 roku. Podczas pierwszego powojennego remontu w 1956 roku rozebrano empory biegnące wzdłuż obu ścian bocznych. Obiekt wpisano do rejestru zabytków pod numerem 134/89 decyzją z 27 listopada 1989 roku.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom IX, 1888) podaje, że wieś liczyła 750 mieszkańców wyznania ewangelickiego, trudniących się rolnictwem, ogrodnictwem oraz chowem bydła i koni.

Według zestawienia, które Piotr Birecki ułożył z katalogu elbląskiej wytwórni organów Terletzkich i z inwentarzy parafii, firma Augusta Terletzkiego pracowała przy tutejszych organach w 1876 roku.

Adolf Boetticher w inwentarzu zabytków z 1898 roku podaje, że wieś założyli w 1310 roku wspólnie komturowie dzierzgoński i elbląski, Sieghard von Schwarzburg i Heinrich von Gera, jako wieś graniczną między obu okręgami; od 1315 roku należała do szpitala elbląskiego, a od 1816 roku do powiatu pasłęckiego. Nowy kościół z 1877 roku, pod patronatem szpitala elbląskiego, opisał jako neoromański, z kruchtą i smukłą wieżą od północnego zachodu. Przytoczył też zapiski i rysunek precentora E. Andersona z Popelken o kościele rozebranym w 1875 roku: stał on na wzgórzu opadającym stromo z trzech stron, korpus i znacznie niższe prezbiterium miały przypory, grube mury u dołu z kamienia polnego, a u góry z cegły, a główne wejście prowadziło przez drewnianą wieżę od zachodu.

Nastawa ołtarza pochodziła zapewne z początku XVIII wieku i miała nad sobą ambonę, na ścianie wschodniej wisiał nieudolny obraz Sądu Ostatecznego, a we wnęce na szczycie wschodnim ktoś niedawno namalował grubym pędzlem datę MCCCVIII. Boetticher wymienia też parę posrebrzanych lichtarzy ołtarzowych z 1685 roku.

O dawnym kościele mówią też księgi parafialne. Według zapisu w księdze z lat 1693–1734 (EZA, sygn. 1186, Archion 226267, skan 3) w 1722 roku wzniesiono wieżę wysoką na sto trzydzieści stóp; drewno na nią ociosano i przygotowano zimą, a stawiano ją w maju i czerwcu. Kronika z lat 1780–1798 (Archion 1182, skan 2) notuje, że w 1780 roku zbudowano nową szkołę, biorąc z kasy kościelnej 789 złotych i 4 grosze; w październiku 1782 roku organy pomalował i pozłocił malarz Peterson, rodem z Hamburga, mieszkający w Malborku; w sierpniu i wrześniu 1786 roku wieżę obito od południa, zachodu i północy nowymi deskami, a w lipcu 1787 roku szczyt wieży pokryto blachą żelazną i pomalowano na zielono. Prace przy wieży kosztowały łącznie 625 talarów i 44 grosze, opłacone z kasy kościelnej, z dobrowolnych datków i z 266 talarów i 60 groszy pożyczonych na pięć procent.

W 1807 roku, w czasie wojny, nieprzyjaciel zrabował z kościoła najlepszy kielich; 11 kwietnia 1818 roku proszono parafian o dobrowolne datki na nowy (Archion 1167, skan 7).

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Joachim Herrmann (1578), Simon Petri (1602), Michael Wannovius (1617), Johann Ebel (1619–1622), Caspar Martini (1620), Jacob Stillerus (1622), David Holst (1625), Ernestus Hesychius (1636–1641), Christian Lachmann (1648–1655), Christoph Zeidler (1685), Martin Raschke (1708), Andreas Schubert (1711), Christophorus Zeidler (1717), Elias Sagatz (1723), Heinrich Cunovius (1727), Samuel Kienast (1734), George Ephraim Thomas (1755), Gotthard Christian Grüttner (1760), Gottfried Theodor Friedrich Reuss (1777), Johann Christian Schusterus (1784), Martin George Cuntius (1797), Eugen Oskar Theodor Weiss (1882), August Konrad Wiederhold (1889), Paul Hugo Schmidt (1903).

Bez podanego roku: Johann Baumann, Elias Lerch, Daniel Rittersdorf, Jacob Heinrich Schreiber.

🟡 Katalog pastorów odnowiony w 1730 roku w księdze parafialnej (EZA, sygn. 1185, Archion 226264, skany 2–3) podaje część dat inaczej niż księga pastorów. Simona Petriego, torunianina, katalog notuje pod 1603 rokiem (księga pastorów: 1602) i podaje, że w 1607 roku objął diakonat w Ostródzie; Michaela Wannoviusa notuje pod 1612 rokiem (księga pastorów: 1617) i podaje, że w 1619 roku został pastorem w Blumenau; Johann Ebel, rodem z Ostródy, był tu według katalogu w latach 1619–1620 (księga pastorów: 1619–1622); Caspara Martiniego, powołanego ze Schönau w okręgu pasłęckim, katalog notuje pod 1621 rokiem (księga pastorów: 1620), a Jacoba Stillerusa również pod 1621 rokiem (księga pastorów: 1622) i podaje, że w 1625 roku został w Elblągu pastorem niemiecko-polskim.

O Erneście Hesychiusie z Marchii katalog pisze, że powołano go z Gdańska w 1634 roku (księga pastorów: 1636–1641), a dalej: „defecit ad Arrianos Ao 1642”, czyli w 1642 roku przeszedł do arian.

Tolckemit (1753) liczy w Rychlikach do swoich czasów trzydziestu duchownych, z których pierwszy nie jest znany z imienia. Wśród nich wymienia Tomasza Lichtensteina, rektora szkoły w Działdowie, który 24 lutego 1611 roku wygłosił kazanie próbne i został powołany do Rychlików, lecz jeszcze w tym samym roku przeszedł do kościoła Trzech Króli w Elblągu. Dalej urzędowali tu między innymi Kasper Kaulbarsch (1642–1648), Krzysztof Laser, który miał tu być pastorem mniej więcej w tym czasie, Augustyn Bachmann (1662–1671), Henryk Kuntzius, czyli Koncius, zmarły 3 października 1684 roku, Teodor Cunovius (1693–1708) i od 1742 roku Krystian Schwarck.

Z rękopisu przytacza Tolckemit wiadomość z 1611 roku: pastor Rychlików, jak przypuszcza, właśnie Petri, prosił na piśmie o zwolnienie, by przyjąć powołanie do Ostródy. Rada Elbląga odpowiedziała, że chętnie zatrzymałaby go, nieco podwyższając mu pensję, a jeśli nie, tutejszy nauczyciel, który miał dobry dar głoszenia, mógłby przez jakiś czas uczyć ludzi ze Słowa Bożego, dopóki nie sprowadzi się zdolnego człowieka, który zna także język polski. Michał Wannovius był synem Salomona, pastora kościoła Świętego Ducha w Elblągu; powołanie magistratu Elbląga do Rychlików otrzymał jeszcze we Frankfurcie nad Odrą i zaraz przyjął ordynację. Ernest Hesychius wydał w Toruniu w 1635 roku książkę „Lapis Lydius Sanctorum”. Jana Gueldeniusa wypędziły z Lindenau niepokoje wojenne.

Teodor Cunovius z Prabut, dawny rektor szkół w Tczewie i w Malborku, od 1681 roku pastor w Wernersdorf, a potem w Lichtfelde koło Dzierzgonia, przeżył pięć lat wygnania; w 1693 roku osadzono go w Pomorskiej Wsi i jeszcze w tym samym roku w Rychlikach, gdzie zmarł 6 marca 1708 roku. Eliasz Sagatz był według Tolckemita synem kowala.

Almanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku opisuje tutejszą parafię: założona około 1310 roku, pod patronatem magistratu Elbląga. Liczyła 1910 dusz, 6 szkół i 7 nauczycieli. Objaśnienia almanachu zastrzegają, że takie dawne daty pochodzą głównie z kroniki Harnocha i nie ręczą za ich dokładność. Należały do niej: Reichenbach, Buchwalde, Dosnitten, Günthersdorf, Hohendorf, Laubnitz, Neu Kampenau, Groß Tippeln, Klein Tippeln, Stümswalde. Pastorem był wtedy, od 1903 roku, Paul Schmidt, urodzony w 1869 roku.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. IX, hasło „Reichenbach”; rejestr zabytków nieruchomych województwa warmińsko-mazurskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; L. Słodownik, „Kościół w Rychlikach”, materiały gminy Rychliki; „Prusy Królewskie w drugiej połowie XVI wieku. Suplement”, pod redakcją T. Paneckiego i M. Słonia, część II: Komentarz. Indeksy (Atlas historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku), Warszawa 2021, s. 20, 28; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 221; A. Boetticher, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreußen”, z. III: „Das Oberland”, wyd. 2, Königsberg 1898, s. 113–115; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 74, 336; t. 2, s. 417, 666; t. 3, s. 786, 790, 830, 933; t. 4, s. 1032, 1080, 1143; t. 5, s. 1351, 1431, 1460, 1487; t. 6, s. 1542, 1603, 1619, 1630, 1663, 1773; t. 7, s. 1830, 1919, 1947, 1977, 2035; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 16, 83 oraz objaśnienia; „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Königsberg), 3 marca 1871 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 191; A. N. Tolckemit, „Elbingscher Lehrer Gedächtniss”, Danzig 1753, s. 213–218 (Elbląska Biblioteka Cyfrowa); Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 1185, księga parafii Reichenbach („Sonstige Verzeichnisse 1578–1693”), katalog pastorów z 1730 roku, skany 2–3, dostęp przez portal Archion (226264); Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 1186, księga parafii Reichenbach („Sonstige Verzeichnisse 1693–1734”), skan 3, dostęp przez portal Archion (226267); Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, księgi parafii Reichenbach („Sonstige Verzeichnisse 1780–1798” i „1753–1818”), skany 2 i 7, dostęp przez portal Archion (1182, 1167).

Fotografie

Dawne widoki

Dawny kościół, rozebrany w 1875 roku — rysunek z 1845 roku.
Dawny kościół, rozebrany w 1875 roku — rysunek z 1845 roku. · rysunek z 1845 roku, autor nieznany — Bildarchiv Ostpreußen, www.bildarchiv-ostpreussen.de (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreußen, H. 3 Oberland (1898))
Kościół, gospoda Ewerta, 1910–1915.
Kościół, gospoda Ewerta, 1910–1915. · B. Ehrenberg, Elbing — Bildarchiv Ostpreußen, www.bildarchiv-ostpreussen.de (Sammlung Norbert Haack)
Kościół, 1930–1935.
Kościół, 1930–1935. · autor nieznany — Bildarchiv Ostpreußen, www.bildarchiv-ostpreussen.de (Sammlung Harald Zimmermann/Ursula Behrens)
Duchowni ewangeliccy w Rychlikach według Rhesy (1834) — 38 nazwisk, lata 1578–1809; w druku pod hasłem „Reichenbach”

Imiona i nazwiska w pisowni druku; lata objęcia i opuszczenia urzędu według źródła.

Źródło: L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Królewiec 1834, s. 164–166; poprawki według erraty Rhesy: „Verbesserungen und Zusätze”, s. 40.

Życiorysy duchownych (34)

Krótkie życiorysy opracowane na podstawie księgi pastorów, bez danych rodzinnych. Nazwy mniejszych miejscowości podajemy w pisowni księgi; daty bywają w niej niepewne.

Źródło: „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19).

Położenie: 53,9860° N, 19,5264° E Pokaż w atlasie →

⚠ Pochodzenie współrzędnych nieudokumentowane. (rejestr zabytków / Wiki Lubi Zabytki, ID NID 645160 (kościół 1877); pin dokładny)

Źródła

  1. pl.wikipedia.org
  2. encyklopedia.warmia.mazury.pl
  3. „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. IX, hasło „Reichenbach”
  4. A. Boetticher, Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreußen, z. III: Das Oberland, wyd. 2, Königsberg 1898, s. 113–115
  5. „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 74, 336; t. 2, s. 417, 666; t. 3, s. 786, 790, 830, 933; t. 4, s. 1032, 1080, 1143; t. 5, s. 1351, 1431, 1460, 1487; t. 6, s. 1542, 1603, 1619, 1630, 1663, 1773; t. 7, s. 1830, 1919, 1947, 1977, 2035
  6. „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 16, 83 oraz objaśnienia
  7. „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Königsberg), 3 marca 1871 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)
  8. Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 191
  9. A. N. Tolckemit, „Elbingscher Lehrer Gedächtniss”, Danzig 1753, s. 213–218 (Elbląska Biblioteka Cyfrowa)
  10. Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 1185, księga parafii Reichenbach („Sonstige Verzeichnisse 1578–1693”), katalog pastorów z 1730 roku, skany 2–3, dostęp przez portal Archion (226264)
  11. Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 1186, księga parafii Reichenbach („Sonstige Verzeichnisse 1693–1734”), skan 3, dostęp przez portal Archion (226267)
  12. Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, księgi parafii Reichenbach („Sonstige Verzeichnisse 1780–1798” i „1753–1818”), skany 2 i 7, dostęp przez portal Archion (1182, 1167)

Metryczka

Identyfikator w atlasie
KOS-0520
Stan weryfikacji
sprawdzony w źródłach
Opis powstał z kwerendy źródłowej dla atlasu dziedzictwa ewangelickiego Pomorza. Zawiera wyłącznie fakty potwierdzone w wymienionych źródłach; szczegóły niepewne oznaczono [?]. Uwagi i sprostowania: lukasz@plexisystem.pl.