Ryjewo — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Ryjewie (po niemiecku Rehhof) leży przy ulicy Grunwaldzkiej. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Ryjewo na lata 2024–2027 podaje, że dawny cmentarz ewangelicki z pierwszej połowy XIX wieku „w ostatnich latach odnowiono oraz zapewniono nad nim stałą opiekę”. Ten sam program wyróżnia dwie części: zachodnią, założoną około połowy XIX wieku, i wschodnią, z około 1895 roku, powiększoną w latach trzydziestych XX wieku.

Cmentarz użytkowano, jak podaje, do 1945 roku; potem stopniowo niszczał, a na przełomie lat 1984 i 1985 rozkopano jego środkowy pas pod kolektor kanalizacyjny. Dokumentacja z 1986 roku objęła na starszej części osiem zabytkowych nagrobków.

W Rehhöfer Winkel, zakolu nadwiślańskim wokół Ryjewa, osiadali w latach 1713–1765 mennonici. Mówili po dolnoniemiecku; po osadach zostały domy z inskrypcjami z 1751 i 1777 roku. Inwentarz zabytków z 1909 roku przytacza przywilej dla Rudnerweide z 1742 roku („dla innych zabudowujących się mennonitów”), wykaz nazwisk z 1745 roku i opinię biskupa Andrzeja Olszowskiego z 1674 roku. Ten sam inwentarz odnotowuje, że w 1636 roku stała w Ryjewie kaplica przy dawnym dworze — wyznania jej nie podano.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej notował w Rehhof dziesięciu mieszkańców, w tym dziewięciu ewangelików i jednego katolika. W tym podręczniku miejscowość należała do okręgu szkolnego Zieglershuben. Według spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku gmina — leżąca wówczas w powiecie sztumskim — liczyła 309 mieszkańców: 122 ewangelików, 173 katolików i 14 innych chrześcijan; ewangelicy należeli do parafii w Louisenwalde.

Parafia ewangelicka powstała w Ryjewie w 1890 roku, a zanim to nastąpiło, wierni nie mieli własnej świątyni. Nabożeństwa odprawiano na przemian w dwóch miejscach: w niewielkim kościele w Louisenwalde, wzniesionym w 1796 roku z kamienia, bez wieży, pod patronatem dworskim i przyłączonym w 1813 roku do parafii sztumskiej, oraz w szkole w Zieglershuben. Pierwszym duchownym został — przed formalnym ukonstytuowaniem parafii — 10 października 1888 roku pastor Torsepius, z pensją 2100 marek.

Parafia liczyła dwa tysiące dusz i miała sześć miejsc szkolnych, do których przypisano kilkadziesiąt okolicznych osad i wybudowań; w roku sprawozdawczym odnotowano 60 chrztów, 18 ślubów, 800 komunikujących i 20 pogrzebów. Nabożeństwa odprawiano po niemiecku. Kościół katolicki stał w Straszewie, z kaplicą w Rehheide.

Własną świątynię ewangelicy Ryjewa otrzymali w 1895 roku; stoi ona przy dzisiejszej ulicy Jana Pawła II i służy rzymskokatolickiej parafii pod wezwaniem błogosławionego biskupa Kozala. W rejestrze zabytków kościół figuruje od 5 grudnia 1989 roku pod numerem A-1294. W pastorówce z ogrodem, wzniesionej w 1900 roku przy ulicy Grunwaldzkiej 60, mieści się obecnie przedszkole. W rejestrze zabytków pastorówka figuruje od 5 grudnia 1994 roku pod numerem A-1496.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów i zgonów z lat 1888–1890 oraz od 1894 roku. W tym spisie księgi konfirmacji i wykaz komunikantów zaczynają się od 1888 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 801 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 1839 dusz.

Źródła: M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 11, nr 165; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków, arkusz gminy Ryjewo, pozycja 101, stan z 29 sierpnia 2026 roku (Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku); karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego (Narodowy Instytut Dziedzictwa), stan na 30 czerwca 2026 roku; A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890, s. 519; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 70–71, poz. 60; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler Pomesaniens”, z. 3: „Kreis Stuhm” (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen, z. XIII), Danzig 1909; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Ryjewo na lata 2024–2027 (uchwała nr LI/392/24 z 27 marca 2024 roku); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 200–201; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71.