Ryjewo — dawny kościół ewangelicki (Rehhof, ob. bł. Michała Kozala)

Ryjewo, przed 1945 rokiem Rehhof, leży na skraju Doliny Kwidzyńskiej, w dawnym powiecie sztumskim, a dziś kwidzyńskim.

Osobną historię ma w tej okolicy wspólnota mennonicka. Mennonici osiedli w Ryjewie w 1742 roku, na prawie długoterminowej dzierżawy. W Rehhöfer Winkel, zakolu nadwiślańskim wokół Ryjewa, osiadali w latach 1713–1765 mennonici: inwentarz zabytków z 1909 roku przytacza przywilej dla Rudnerweide z 1742 roku („dla innych zabudowujących się mennonitów”), wykaz nazwisk z 1745 roku i opinię biskupa Olszowskiego z 1674 roku. Mówili po dolnoniemiecku; po osadach zostały domy z inskrypcjami z 1751 i 1777 roku. Ślady ich wspólnoty ewidencja zabytków umieszcza jednak nie tutaj, lecz w sąsiednich Barcicach, dawnym Tragheimerweide, gdzie zachowały się dwa cmentarze mennonickie, oraz w Jarzębinie, gdzie jest trzeci. Wzmianki o murowanej świątyni mennonickiej z 1866 roku w samym Ryjewie, uszkodzonej w 1945 roku i rozebranej w latach sześćdziesiątych, nie potwierdza żadne ze źródeł mówiących o Ryjewie.

Rehhöfer Winkel obejmował według Ericha Wernickego cztery wsie — Ryjewo (Rehhof), Montauerweide, Tragheimerweide i Zieglershuben — a także karczmę Hammerkrug i folwark Jesuiterhof; należał do urzędu domenalnego w Malborku. W chwili przyłączenia tych ziem do monarchii pruskiej w 1772 roku tutejsi ewangelicy należeli do kościoła w Sztumie, a mennonici mieli swój dom modlitwy w Tragheimerweide. Mimo uporczywego sprzeciwu mieszkańców rozporządzenie królewskie z 26 października 1789 roku zatwierdziło odłączenie Rehhöfer Winkel od intendentury w Malborku i przyłączenie go od święta Trójcy Świętej 1790 roku do bliższego urzędu Weißhof.

W opisie tych wsi z końca XVIII wieku Wernicke notuje w Montauerweide 29 gospodarzy mennonickich i 13 luterańskich; w samym Ryjewie mieszkało 20 dzierżawców wieczystych i 10 chałupników, z wyjątkiem wdowy Lerche (Lehwark) bardzo ubogich, utrzymujących się z pracy najemnej, przędzenia i tkania płótna na sprzedaż.

Do czasu budowy własnego kościoła nabożeństwa odprawiano na przemian w małym kościele w Louisenwalde — wzniesionym z kamienia w 1796 roku, bez wieży, pod patronatem dworskim, a w 1813 roku przyłączonym do parafii w Sztumie — oraz w szkole w Zieglershuben.

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom X, 1889) Ryjewo, po niemiecku Rehhof, liczyło w 1868 roku 298 mieszkańców, w tym 148 ewangelików i 134 katolików. Ten sam słownik zapowiadał, że wkrótce osiądzie w Ryjewie pastor ewangelicki, a zanim zostanie zbudowany kościół, nabożeństwa będą odprawiane w tutejszej szkole. Identyczne liczby — 298 mieszkańców, w tym 148 ewangelików i 134 katolików — podaje dla wsi Rehhof urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej z 1868 roku.

Według tego podręcznika ewangelicy należeli do parafii Kletzewko; katolicy — do parafii Pestlin; dzieci należały do okręgu szkolnego Zieglershuben.

Stan ludności pokazują spisy powszechne. Według spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku gmina liczyła 309 mieszkańców: 122 ewangelików, 173 katolików i 14 innych chrześcijan, a pobliskie nadleśnictwo dalszych 587, w tym 278 ewangelików; ewangelicy Ryjewa należeli wtedy do parafii w Louisenwalde.

Własnego duchownego okolica doczekała się 10 października 1888 roku; pierwszym pastorem został Torsepius, z uposażeniem 2100 marek. Parafię ukonstytuowano formalnie w 1890 roku. Obejmowała obszar rozległy — kilkadziesiąt wsi, folwarków i przysiółków wokół Zieglershuben, Montauerweide, Seydenmühl, Schweingrube, Klein Scharbau i Louisenwalde — i liczyła 2000 dusz; rocznie notowano w niej 60 chrztów, 40 konfirmacji, 18 ślubów, 800 komunikantów i 20 pogrzebów. Katolicy tej okolicy mieli kościół w Straszewie i kaplicę w Rehheide. Piotr Birecki podaje, że kościół zaprojektował powiatowy inspektor budowlany Erich Obuch z Nowego, a parafię, planowaną już w 1876 roku, utworzono oficjalnie 1 kwietnia 1893 roku.

Własny kościół gmina zbudowała w latach 1894–1895: neogotycką świątynię z cegły. Księga pamiątkowa powiatu sztumskiego z 1975 roku podaje dzień poświęcenia kościoła — 14 listopada 1895 roku — i odnotowuje, że do tego czasu Ryjewo należało do kościoła ewangelickiego w Louisenwalde; utworzenie parafii datuje, jak Harnoch, na 1890 rok. Poświęcenie opisał w listopadzie 1895 roku berliński „Der Reichsbote”. Nabożeństwa odprawiano dotąd w ciasnych salach szkolnych; dzięki darom Towarzystwa Gustawa Adolfa, składkom z całych Niemiec i wielkiej ofiarności gminy zebrano fundusz budowlany w wysokości 20 000 marek, a brakującą sumę uboga gmina wzięła na siebie.

Kościół stanął według projektu i pod kierunkiem budowniczego Obucha, którego gazeta umieszcza w Gniewie (Mewe), Birecki — w Nowem. 14 listopada zebrali się w Ryjewie generalny superintendent Döblin, prezes konsystorza Meyer, landrat von Schmeling, superintendent Böhmer i niemal wszyscy duchowni diecezji Kwidzyn-Sztum. Uroczystość zaczęła się od wręczenia odznaczeń: budowniczy Obuch otrzymał Order Korony IV klasy, a starszy gminy, gospodarz Reddi, i kościelny Schulz — Powszechną Odznakę Honorową. Następnie miejscowy pastor Heinicke odprawił w dotychczasowej sali nabożeństw nabożeństwo końcowe, nawiązując do Psalmu 121. Podczas generalnej wizytacji kościelnej w czerwcu 1901 roku komisja wizytacyjna, mająca wtedy siedzibę w Kwidzynie, odwiedziła Ryjewo 7 czerwca.

Według zestawienia, które Piotr Birecki ułożył z katalogu elbląskiej wytwórni organów Terletzkich i z inwentarzy parafii, elbląski zakład Eduarda Wittka zbudował tu organy w 1899 roku. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 1800 ewangelików; nie miała patrona, a pastorem był od 1893 roku Ernst Heinicke. Katolicy zbudowali sobie w Ryjewie osobny kościół Świętej Rodziny, konsekrowany w 1909 roku.

Nazwa Rehhof pojawia się także w wykazach przynależności parafialnej. Spis gmin z 1 grudnia 1910 roku notuje, że pobliski Dubiel należał do parafii w Kwidzynie (Marienwerder) i w Ryjewie (Rehhof). Przy podanych tam 21 ewangelikach i 18 katolikach chodzi o liczby samej grupy niemieckojęzycznej — spis rozbija wyznania osobno dla każdej grupy językowej, a 233 polskojęzycznych mieszkańców Dubiela zapisano jako katolików.

W 1945 roku parafia miała kościół filialny w Benowie (Bönhof), który landrat Walter von Auwers wymieniał już w 1916 roku wśród zbudowanych ewangelickich kościołów filialnych powiatu; w 1943 roku należały do niej między innymi Benowo, Montauerweide, Rudnerweide i Tragheimerweide.

Po 1945 roku budowla popadła w ruinę; odbudowano ją w latach 1988–1991 i dziś służy rzymskokatolickiej parafii pod wezwaniem błogosławionego Michała Kozala, biskupa i męczennika. Według sporządzonego przez Roberta Ziemiańskiego zestawienia kościołów poewangelickich przejętych dla kultu katolickiego — opartego na schematyzmie diecezji elbląskiej z 1996 roku i dwóch innych opracowaniach — katolicy poświęcili ją 14 października 1993 roku; datę jej przejęcia zestawienie podaje jako nieznaną. Urzędowy rejestr zabytków prowadzi ją przy ulicy Jana Pawła II jako kościół ewangelicki z 1895 roku, wpisany decyzją 131/89 z 5 grudnia 1989 roku (obecny numer 1294). Pod numerem 1496, z 5 grudnia 1994 roku, ten sam rejestr chroni dawną pastorówkę z ogrodem przy ulicy Grunwaldzkiej 60, wzniesioną w 1900 roku, dziś przedszkole.

Według relacji krajoznawczej z 2018 roku pierwszy cmentarz ewangelicki założono w połowie XIX wieku, drugi — gdy pierwszy się zapełnił — w 1895 roku, po prawej stronie drogi do Sztumu, a w latach trzydziestych XX wieku powiększono go o teren po wschodniej stronie drogi; chowano na nim do 1945 roku. Ewidencja zabytków notuje w Ryjewie cmentarz ewangelicki przy ulicy Grunwaldzkiej.

Księgi metrykalne parafii Rehhof zaczynają się wraz z nią: inwentarz ksiąg kościelnych Prus Zachodnich notuje chrzty, śluby i zgony z lat 1888–1890, potem od 1894 roku, a konfirmacje i księgę komunikantów od 1888 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. W inwentarzu mikrofilmów i kopii cyfrowych figurują księgi parafii Rehhof z lat 1762–1862, a własnego duchownego okolica miała od 1888 roku. 🟡 Harnoch i księga pamiątkowa powiatu sztumskiego datują utworzenie parafii na 1890 rok, a Piotr Birecki — na 1 kwietnia 1893 roku. „Der Reichsbote” pisał w listopadzie 1895 roku, że gmina od dziesięciu lat jest odłączona od parafii w Sztumie, co wskazywałoby na około 1885 rok; liczba jest jednak zapewne zaokrąglona.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 801 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 1839 dusz. Pastorem był wtedy, od 1910 roku, Karl Hensel, urodzony w 1866 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Georg Heinicke (1893), Carl Viktor Gottschalk (1897–1910), Werner Lehmbruch (1933–1945).

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. X, hasło „Rehhof”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreußen”, 1890, s. 518–519 (Rehhof); Max Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, pozycja 165 (Rehhof, powiat sztumski); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 70–71, pozycja 60; Gemeindelexikon für das Königreich Preußen, spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku, rejencja kwidzyńska; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; rejestr zabytków NID (Narodowy Instytut Dziedzictwa), województwo pomorskie, stan na 30 czerwca 2026 — decyzja 131/89 z 5 XII 1989; GAMEO — Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia [kopia archiwalna 2005-11-26]; Kwidzynopedia, hasło „Ryjewo (Rehhof)”; portel.pl — Ryjewo (Rehhof); Wikipedia (PL), hasło „Kościół bł. Michała Kozala Biskupa i Męczennika w Ryjewie”; katalog zabytków osadnictwa holenderskiego (holland.org.pl), hasło Ryjewo, za: Słownik geograficzny, t. X, s. 88; Z. Grabska, „Ryjewo. Trzy cmentarze w środku wsi”, krajoznawcy.info.pl, 2018; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler Pomesaniens”, z. 3: „Kreis Stuhm” (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen, z. XIII), Danzig 1909; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 222, 187; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 75–76; „Der Kreis Stuhm. Ein westpreußisches Heimatbuch”, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975, s. 96, 105, 109–110, 112, 147, 154, 300; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 200–201; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 2, s. 624; t. 3, s. 756; t. 4, s. 1067; „Der Reichsbote” (Berlin), 22 listopada 1895 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 16 czerwca 1901 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); E. Wernicke, „Tiefenau. Eine heimatliche Studie”, „Zeitschrift des historischen Vereins für den Regierungsbezirk Westpreußen”, dodatek do z. 64, Marienwerder 1926, s. 30, 36, 61; Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 192–193.