Rytel — cmentarz ewangelicki

Rytel, po niemiecku Rittel, leży nad Brdą, trzynaście kilometrów na północny wschód od Chojnic, przy szosie i linii kolejowej z Chojnic do Tczewa. Katolicka parafia była w odległym o dwie mile Czersku; we wsi działały agencja pocztowa i szkoła trzyklasowa, w której w 1887 roku dwóch nauczycieli uczyło 185 dzieci. Gleba była tu piaszczysta i uboga, w pobliżu leżały znaczne pokłady torfu; mieszkańcy żyli z roli, hodowli bydła i wywózki drzewa. Do gminy należały prócz samego Rytla wybudowanie Jeziorki, osada Kaliska, Okole (Königort) i Wądoły, razem 1812 hektarów, z czego 776 lasu, 58 łąk i 210 roli.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Rittel jako wieś. Notował tu 66 domów mieszkalnych i 520 mieszkańców, w tym 64 ewangelików, 438 katolików i 18 osób innych wyznań. Ewangelicy należeli do parafii w Chojnicach; katolicy — do parafii Czersk; miejscowość miała własny okręg szkolny. W 1889 roku Słownik geograficzny opisywał Rytel, w mowie ludowej zwany Retel, jako wieś nad Brdą w powiecie chojnickim. Cała gmina liczyła w 1885 roku 82 domy i 141 dymów. Wybudowanie Jeziorki miało wówczas 5 domów i 31 mieszkańców, osada Kaliska 2 domy i 19 mieszkańców.

W 1885 roku Okole (Königort) miało 5 domów i 40 mieszkańców, a Wądoły 5 domów i 54 mieszkańców. Przy Rytlu ciągnął się na kilka mil, od leśnictwa Mühlhof do Nowych Barłogów, kanał wykopany przez rząd dla nawadniania łąk. Wieś leżała na wysokości 405 stóp nad poziomem morza, a poziom Brdy wynosił tu 347 stóp.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył w całej gminie 671 mieszkańców — 605 katolików, 57 ewangelików i dziewięcioro Żydów. Te same liczby podaje Słownik geograficzny. W osobnym wierszu ujęto tutejsze nadleśnictwo: na 204 mieszkańców przypadało 114 katolików i 90 ewangelików. Ewangelicy ze wsi należeli do parafii w Chojnicach, katolicy — do parafii w Czersku; nadleśnictwo spis dzieli między Chojnice, Mokre i Tucholę.

Miejscowy przekaz wiąże powstanie zboru z 1891 rokiem; od tego roku, jak odnotowuje wykaz ksiąg kościelnych Prus Wschodnich i Zachodnich, prowadzono tu własne księgi metrykalne. Benedykt Reszka w zestawieniu parafii protestanckich stawia przy Rytlu rok 1896, wśród takich sąsiadów jak Kosobudy (1866), Borowy Młyn (1885) i Rzeczenica (1888). Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów i zgonów od 1892 roku, wykaz komunikantów od 1896 i księgi konfirmacji od 1897 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St 1892— K 1896— Konf 1897—”.

Kościół stanął w 1909 roku, a wykaz struktury ewangelickiej Prus Zachodnich wymienia Rytel jako samodzielną parafię diecezji chojnickiej. Posada pastora, z pensją podstawową 2400 marek, zwolniła się 1 września 1913 roku; na początku 1914 roku objął ją Otto Düvel, przybyły z Langendorfu w prowincji saskiej. W pierwszym powszechnym spisie ludności Rzeczypospolitej z 30 września 1921 roku odnotowano tu 1282 mieszkańców, w tym czterdzieści osób wyznania ewangelickiego. W tym spisie narodowość polską podało 1256 osób, niemiecką dwadzieścia pięć.

Cmentarz leży przy ulicy Dworcowej; pozostałości nagrobków udokumentowano fotograficznie w 2014 roku. Studium uwarunkowań gminy Czersk wymienia w Rytlu zachowany, zamknięty cmentarz ewangelicki — jeden z pięciu takich w gminie. Wojewódzka ewidencja zabytków zna w Rytlu tylko cmentarz rzymskokatolicki z kaplicą grobową przy ulicy Chojnickiej.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Miejscowy przekaz i wykaz ksiąg kościelnych Prus Wschodnich i Zachodnich podają dla zboru i ksiąg metrykalnych rok 1891, Benedykt Reszka stawia przy Rytlu rok 1896, a Max Bär notuje księgi chrztów, ślubów i zgonów od 1892 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Nittel i podaje tu 133 ewangelików (razem z przyległymi osadami).

Źródła: M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. Königliches statistisches Bureau, powiat Konitz, poz. 63 i 113; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. X, hasło „Rytel”; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 września 1921 roku); Benedykt Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, Borowy Młyn — Rumia 2008, s. 28; R. Rose, „Die Kirchenbücher der evangelischen Kirchen Ost- und West-Preussens”, Papiermühle 1909; „Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Czersk”, uchwała nr LII/599/22 Rady Miejskiej w Czersku z 20 grudnia 2022 roku; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen”, Danzig 1913, nr 6; 1914, nr 2; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. VII, hasło „Rytel”; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 46–47; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 59.