Ryzowie — cmentarz ewangelicki

Ryzowie to przysiółek pod Skórczem (po niemiecku Skurz), na Kociewiu, w powiecie starogardzkim. Tutejszy cmentarz służył ewangelickiej mniejszości Skórcza, który Słownik geograficzny opisuje jako wieś kościelną.

Cmentarz należał do parafii ewangelickiej w Skórczu, utworzonej prowizorycznie 26 grudnia 1846 roku, a ostatecznie dekretem z 9 października 1855 roku. Jej kościół, poświęcony 20 maja 1852 roku, ma w atlasie osobny wpis. Około 1890 roku cały okręg parafialny liczył 1376 dusz i miał dwanaście cmentarzy.

Według wojewódzkiej ewidencji zabytków cmentarz leży około 600 metrów na północny wschód od środka wsi i około 150 metrów na południowy wschód od szosy ze Skórcza do Barłożna, a jego powierzchnia wynosi 0,1 hektara. Gminny program opieki nad zabytkami podaje jako datę jego powstania 1848 rok; grupa drzew na terenie cmentarza jest pomnikiem przyrody.

Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku nie opisywał Rüßhof osobno, lecz odsyłał do hasła Skurz (wieś królewska), opisanego razem z Rüßhoff. Dla Skurz podawał 200 budynków mieszkalnych i 1702 mieszkańców, w tym 349 ewangelików, 1318 katolików i 35 Żydów. Wymieniał tam folwark, 56 gospodarstw chłopskich i 85 zagród chałupniczych, a także lekarza i aptekę; co cztery tygodnie odbywał tam dni sądowe oddział sądu powiatowego ze Starogardu. Ewangelicy i katolicy należeli do miejscowych parafii.

Słownik geograficzny podaje dla 1885 roku w całym okręgu 2016 mieszkańców — 1604 katolików, 376 ewangelików i 36 Żydów. Obok dwóch pięcioklasowych szkół katolickich działała we wsi jednoklasowa szkoła ewangelicka, do której w 1887 roku chodziło osiemdziesięcioro czworo dzieci.

Według artykułu portalu Kociewie24 z 8 stycznia 2021 roku teren cmentarza był zaniedbany i zapomniany, gdy w grudniu poprzedniego roku pięciu Niemców poprosiło miejscowego radnego Gerarda Reimusa o pokazanie tego miejsca. Cmentarz uporządkowano wtedy z jego inicjatywy, przy pomocy wójta gminy Skórcz Sławomira Czechowskiego, który skierował do prac pracowników gminy: odsłonięto ukryte pod piaskiem nagrobki i tablice nagrobne, usunięto kępy trawy i ustawiono tablicę upamiętniającą to miejsce. Wiosną zakwitają tu tysiące błękitnych kwiatów cebulicy syberyjskiej. Obiekt figuruje w wojewódzkiej ewidencji zabytków, z własną kartą cmentarza.

🟡 Źródła różnią się co do początku cmentarza: gminny program opieki nad zabytkami podaje 1848 rok, a artykuł portalu Kociewie24 pisze o mieszkańcach Skórcza i okolic pochowanych tu w latach 1846–1945.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku liczy tę miejscowość razem ze Skurz w parafii Skurz i podaje łącznie 515 ewangelików.

Źródła: wojewódzka ewidencja zabytków, wykaz gminy Skórcz, pozycja 84; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Skórcz na lata 2016–2019 (uchwała nr VIII/57/2015 z 22 grudnia 2015 roku), s. 51, 63 i 74, gminna ewidencja zabytków, nr 88; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 460–461, hasło Skurz; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. X, hasło „Skórcz”; Cmentarz Ewangelicki na Ryzowiu — Kociewie24.eu; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 218, pozycja 211; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 220, pozycja 234; Wikipedia (niemieckojęzyczna), hasło „Skórcz”; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45.