Rzeczenica — cmentarz ewangelicki

Rzeczenica, po niemiecku Stegers, leżała na pograniczu Borów Tucholskich. Wykaz z 1 grudnia 1885 roku (strona 160, pozycja 77) notuje tu 1871 mieszkańców w 214 domach: 1201 katolików, 651 ewangelików i dziewiętnastu Żydów. W 1925 roku było tu 1706 osób, w tym 1268 katolików i 438 ewangelików.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Stegers jako wieś. Notował tu 187 domów mieszkalnych i 1584 mieszkańców, w tym 529 ewangelików, 1003 katolików i 52 osoby innych wyznań. W podręczniku zapisano, że miejscowość miała własny okręg szkolny. Według wykazu z 1885 roku ewangelicy należeli do parafii w Olszanowie (Elsenau), a katolicy do Förstenau. Wykaz ksiąg metrykalnych Maxa Bära przypisuje katolików do Förstenau.

W Rzeczenicy działała dwuklasowa szkoła ewangelicka. W 1887 roku chodziło do niej 150 dzieci. Harnoch zalicza tutejszą szkołę do parafii olszanowskiej, która miała 4537 dusz i trzynaście cmentarzy ewangelickich, a kościół w Rzeczenicy wymienia wśród katolickich świątyń jej okręgu, obok Barkowa, Biskupnicy i Förstenau. Słownik geograficzny notuje, że parafię ewangelicką „niedawno urządzono”, a kościół ma stanąć z zapomogą rządową. W maju 1895 roku berlińskie „Berliner Neueste Nachrichten” wymieniły wśród wakatów „nowo utworzone” probostwo w Rzeczenicy w diecezji człuchowskiej, połączone jednym urzędem z gminami kościelnymi Grodziska (Rittersberg) i Gockowa (Gotzkow); dawało ono 2000 marek i dodatek mieszkaniowy.

W 1901 roku poświęcono w Rzeczenicy kościół ewangelicki. W wykazie Bära przy Rzeczenicy figurują zapisy przejęte z Gockowa od 1774 roku i wspólne z Grodziskiem od 1823, rejestr komunikantów wspólny dla całej parafii od 1903, a konfirmacje od 1899. Według wykazu Richarda Rosego z 1909 roku gmina ewangelicka prowadziła własne księgi chrztów, ślubów i zgonów od 1896 roku. W tym wykazie wcześniejsze księgi umieszczono w Olszanowie (Elsenau) albo w parafii Landeck-Breitenfelde, czyli Lędyczek–Sierpowo. Ten sam wykaz notuje w parafii księgi Gockowa (Gotzkau) od 1774 roku i Grodziska (Rittersberg) od 1823 roku.

W marcu 1918 roku berliński „Der Tag” podał, że dotychczasowy pastor w Rzeczenicy, Lüpke, został powołany na pastora gminy kościelnej Lebehnke w diecezji Wałcz (Deutsch Krone). Jesienią tego roku „Der Reichsbote” ogłaszał, że probostwo czeka na obsadzenie. Według ogłoszenia należały do niego trzy kościoły i 1500 dusz, plebania była zupełnie nowa, a sama Rzeczenica liczyła 2000 mieszkańców. Gmina gotowa była przyjąć także pastora w stanie spoczynku albo misjonarza; zgłoszenia przyjmowała rada parafialna, a informacji udzielał superintendent G. Endemann z Sąpolna (Sampohl).

W Rzeczenicy kościół ewangelicki nie istnieje. Po 1945 roku stał nieużywany, a potem został rozebrany. Katolicki kościół parafialny Najświętszego Serca Pana Jezusa i świętego Mikołaja rejestr zabytków datuje na lata 1874–1876; według Słownika geograficznego murowany kościół świętego Mikołaja odbudowano w 1867 roku i konsekrowano w 1876, a poprzedni wystawiono w 1741 roku. Dnia 11 lipca 1997 roku wpisano go do rejestru zabytków pod numerem A-1637 (w dawnym rejestrze województwa słupskiego pod numerem 357).

Karta cmentarza z 30 października 1992 roku opisuje stan cmentarza ewangelickiego słowami: „brak nagrobków, drzewostan wycięty”. Cmentarz, założony w połowie dziewiętnastego wieku, leżał w południowej części wsi przy ulicy Leśnej. W miejscu cmentarza powstał zakład produkcji drzewnej z halą produkcyjną i warsztatem. Z dawnego ogrodzenia pozostał wówczas fundament kamiennego muru o długości stu osiemdziesięciu metrów, a z zieleni pięć brzóz, buk i świerk. W karcie zapisano, że czytelny był zarys pierwotnych granic.

W 1890 roku Słownik geograficzny przy haśle Stegers odsyłał do opisu wsi pod nazwą Sztegrowy i dodawał, że jej właściwa polska nazwa to Brzęcznica. Osobno opisywał osadę młyńską Stegersmühle, która należała do wsi i leżała nad jeziorem Szczytnem w zlewisku Brdy. W 1885 roku osada liczyła 6 domów i 53 mieszkańców. Pocztę miała w Brzęcznicy, a katolików zaliczano do parafii w Ferstnowie.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Benedykt Reszka wymienia „Rzeczenica 1888” na liście parafii powstałych w drugiej połowie XIX wieku, a Agathon Harnoch w kronice z 1890 roku osobnej parafii w Rzeczenicy nie notuje. W Słowniku liczba dymów to 366, a w wykazie z 1885 roku 356, przy zgodnej liczbie 214 domów.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 520 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 627 dusz.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, strona 160; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, hasło Sztegrowy albo Sztegry; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, 1890, s. 496; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 14, nr 218 i s. 34, nr 452; R. Rose, „Die Kirchenbücher der evangelischen Kirchen Ost- und West-Preussens”, Papiermühle S.-A. 1909, s. 12; B. Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, Borowy Młyn — Rumia 2008, s. 28; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, pozycja A-1637; Urząd Gminy Rzeczenica, rys historyczny; karta cmentarza w Rzeczenicy, oprac. H. Greck, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. XI, hasło „Stegers”; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 144–145; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 83; „Berliner Neueste Nachrichten” (Berlin), 5 maja 1895 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Tag” (Berlin), 9 marca 1918 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 5 października 1918 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).