Rzuszcze — cmentarz ewangelicki

Cmentarz w Rzuszczach (dawniej Ruschütz) założono w znacznej odległości na zachód od zabudowań. Wiedzie do niego długi i prosty odcinek drogi polnej, wzdłuż której zachowały się nieliczne nasadzenia alejowe, zaznaczone na mapie z 1935 roku; z daleka widać różnicę między cmentarnym starodrzewem a ścianą lasu. W lesie część założenia zanikła, a południowa granica cmentarza jest zatarta; układ rzędów, gęstość pochówków i miejsce kwatery rodzinnej dają się odczytać.

Zachowany inwentarz źródła podają rozbieżnie. Ewidencja obiektu wylicza dziesięć granitowych cokołów po żeliwnych krzyżach, płytę nagrobną, trzy krzyże betonowe, dwie tablice inskrypcyjne i około trzydziestu jeden fragmentów nagrobków, z nazwiskami rodzin Bahr, Grefens, Krause i Selke oraz datami pochówków z lat 1922–1942; w dokumentacji terenowej z 2007 roku odnotowano na cmentarzu dwa wywrócone i przemieszczone granitowe krzyże z pochówków z 1936 roku.

Rzuszcze leżały w powiecie słupskim, w rejencji koszalińskiej i prowincji Pomorze. Było to lenno rodu von Kleist, wzmiankowane w 1499 roku; Kleistowie władali majątkiem do XX wieku, a przed drugą wojną światową rozparcelowano go. W 1784 roku Rzuszcze liczyły 31 dymów i miały nauczyciela, a parafia w Główczycach (Glowitz) należała do synodu słupskiego. Okolica leżała na obrzeżu ziemi Słowińców, luterańskiej grupy słowiańskiej spod Główczyc, Smołdzina i Gardny; około 1784 roku mówiono w Rzuszczach przeważnie po kaszubsku. Mieszkańców tych stron nazywano Kabatkami. Franz Tetzner zestawia nazwy wsi w dwóch językach — Rzuszcze jako Ruschitz, Warblino jako Wórblino, Szczypkowice jako Szczypkojce — i dodaje wprost: „mieszkańcy tych wsi znani są pod nazwą Kabatków”.

Miano to odnosiło się do pomorskich Słowian z okolic Główczyc i było, jak zaznacza, młodsze od nazwy Słowińców, którą od dawna określano Kaszubów pomorskich w ogóle.

Własnego kościoła wieś nie miała; jej mieszkańcy należeli do parafii w Główczycach. Słownik geograficzny opisuje miejscowość dwoiście: dobra rycerskie o powierzchni 887 hektarów wraz z folwarkiem Sophiental (99 mieszkańców), przy czym w samym majątku mieszkało 174 ewangelików, oraz wieś o powierzchni 254 hektarów, w której w 1885 roku mieszkało 145 ewangelików. Tak samo dzieli je spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku: w gminie wiejskiej zapisano 142 ewangelików, w obwodzie dworskim 270, bez katolików. Księga adresowa z 1914 roku wymienia von Kleista jako właściciela majątku w Rzuszczach.

Według stanu z 17 maja 1939 roku miejscowość liczyła 506 mieszkańców; działało tu wtedy 77 gospodarstw rolnych.

Wsi nie zdołano ewakuować: nakaz wyjazdu przyszedł w nocy 8 marca 1945 roku; nieliczne wozy, które wyruszyły, zostały następnego ranka dogonione i zawróciły, a 9 marca wieś zajęły wojska sowieckie. Wojna i wysiedlenie kosztowały życie dwudziestu trzech żołnierzy i szesnastu cywilów; trzydzieści pięć osób zaginęło. Ludność niemiecką wysiedlono w latach 1946–1947, a na jej miejsce przybyło wielu Kaszubów z dawnych Prus Zachodnich.

Źródła: K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, s. 85; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. X, hasło „Rzuszcze”; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, s. 174–175, poz. 107, i s. 182–183, poz. 283; Karl-Heinz Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, s. 836–838; „Neues Adreßbuch der Stadt Stolp i. P.”, Stolp i. P. 1914, s. 353; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 999.