Salino — cmentarz z kaplicą Rexinów (ewangelicki)

Salino, po niemiecku Saulin, leży nad jeziorem Salińskim w gminie Gniewino. Przed 1945 rokiem należało do powiatu lęborskiego (Kreis Lauenburg i. Pom.), a więc do prowincji Pomorze i rejencji koszalińskiej. Cmentarze ewangelickie były tu dwa i oba wpisano do rejestru zabytków decyzjami z 24 września 1988 roku. Opisywany tu cmentarz to ten z klasycystyczną kaplicą grobową rodziny von Rexin z 1890 roku: rejestr wymienia go pod numerem A-1255 jako cmentarz ewangelicki z lat 1839–1845, dziś komunalny, a wojewódzka ewidencja zabytków — jako cmentarz z kaplicą rodową rodziny von Rexin na działkach 14/1 i 14/2. Drugi, nieczynny cmentarz ewangelicki z lat 1833–1845 figuruje w rejestrze pod numerem A-1256 (w ewidencji — działka 13). Powiatowy program opieki nad zabytkami rozróżnia je tak samo: pod numerem 1255 „cmentarz komunalny z kaplicą rodziny Rexin”, pod numerem 1256 „cmentarz ewangelicki”.

Karty konserwatorskie sporządzone 30 października 1985 roku przez G. Olszewską-Hellmann opisują osobno cmentarz poewangelicki, zamknięty po 1945 roku, i cmentarz komunalny, czynny.

Wieś należała do najstarszych osad kasztelanii białogardzkiej: na wyspie jeziora Salińskiego stał gród, po którym został relikt wału i wąski cypel po grobli, a wykopaliska z lat 1956 oraz 2011 i 2012 dały ceramikę datowaną na wiek jedenasty. Kościół stał tu już w średniowieczu, a o pierwszej wzmiance źródła mówią różnie: Fankidejski pisze, że w 1268 roku Michał był proboszczem w Zawolinie — tak brzmi u niego polska nazwa Saulina. M. Drzewiecki wskazuje natomiast zapis z 1283 roku, w którym Michał, prepozyt z Salina, świadkuje darowiźnie księcia Warcisława dla klasztoru w Bukowie (sam dokument, wydany w „Pommersches Urkundenbuch”, nosi rok 1268), i osobno rok 1286 jako czas urzędowania prepozyta Michaela de Saulin.

Parafia salińska należała w średniowieczu do najlepiej uposażonych — miała cztery włóki ziemi.

Opis Pomorza z 1784 roku zapisał: „kościół saliński został zbudowany przez rzymskich katolików i należał niegdyś do wielkiego szpitala świętej Elżbiety w Gdańsku oraz do diecezji kujawskiej; od czasów panowania księcia Jana Fryderyka pozostaje jednak nieprzerwanie w rękach ewangelicko-luterańskich”. Reformacja zastała parafię przy patronacie prywatnym. Jak zapisał Fankidejski, kościół wcześnie zluterzał, a tutejszy patron nie pozwolił później wydać go katolikom; w 1658 roku predykant z Zawolina odprawiał nabożeństwa również w kościele w Świartowie.

Według opisu Pomorza z 1784 roku Salino leżało dwie mile na północny wschód od Lęborka, nad jeziorem z dwiema wyspami porośniętymi dębami. Obok dworu z folwarkiem mieszkali wtedy pastor i zakrystian, gospodarz i siedmiu zagrodników; był młyn wodny, karczma i kuźnia — razem 15 dymów — a także las dębowy i połów ryb w jeziorze. Do parafii należała też królewska kolonia Sellnow, a trzymali się jej, jak zaznacza Brüggemann, „die Polnischen Einwohner des adelichen Dorfs Stresow” — polscy mieszkańcy szlacheckiej wsi Strzeszewo.

W 1784 roku była to parafia macierzysta inspekcji charbrowskiej, z wcielonymi wsiami: Woedtke (u Schultza po polsku Wodka), Dąbrówką (Klein Damerkow), Salinkiem, Świchowem, Zwartowem z kaplicą i kilkoma dalszymi. Listę pastorów Müller otwiera Matthiasem Braskofskim, wyświęconym jeszcze w Gnieźnie, i prowadzi przez Jakoba Kluga, Gallusa Lasseniusa, wzmiankowanego w 1636 roku, Michaela Danoviusa i Samuela Wedeckego do Samuela Thomasiusa, który objął parafię w 1818 roku, a kończy na Georgu Karlu Erichu Schwerinie, pastorze od 1903 roku.

Parafia obejmowała Świchowo Wielkie i Małe, Schlackow, Lantow, Garkewitz, Salinko, Mirsinkow, Rybke i Damerkow; archiwum parafialne, jak podaje Müller, zniszczył pożar w pierwszej połowie XIX wieku.

Pierwszy spis powiatu, z 1819 roku, wykazał w samym Salinie 104 mieszkańców, a w całej parafii 33 miejscowości i 1233 dusze. Dzisiejszy kościół jest dziełem lat trzydziestych XIX wieku. Stary, szachulcowy, groził zawaleniem i rozebrano go wczesną wiosną 1838 roku; kamień węgielny nowego położono 17 czerwca tego samego roku, w listopadzie 1839 był gotowy w stanie surowym, a poświęcenia dokonano 16 lutego 1840 roku. Budowę nadzorował sam pastor Thomasius, ponad połowę z oszacowanych 3500 talarów pokrył zapis testamentowy Antona von Gostkowskiego, a król Fryderyk Wilhelm III podarował dwa żelazne świeczniki ołtarzowe i krucyfiks.

Kościół jest kamienny, z wieżą, na której wisiały cztery dzwony.

Od południa do cmentarza z kaplicą przylega dawny cmentarz ewangelicki. Nie wiadomo dokładnie, kiedy powstał — z pewnością istniał w 1863 roku, gdy panna Clementine von Koss ofiarowała 50 talarów na jego utrzymanie; teren otoczono wałem oraz rowem i obsadzono żywopłotem z głogu. Według Marka Drzewieckiego zajmuje około hektara i dzieli się na dwie kwatery rozdzielone aleją niegdyś obsadzoną tujami. Od wschodu zamyka go mur z ciosów granitowych ze starodrzewem, od zachodu skarpa i brzeg jeziora, a od północy przylega kaplica grobowa rodziny von Rexin, wyremontowana w 2014 roku, i nowszy cmentarz o powierzchni około pół hektara, w części katolicki cmentarz parafialny z grobami od 1957 roku.

Nagrobki się zachowały: w 1985 roku najstarszym z nich był grób pastora Samuela Thomasiusa, urodzonego 3 listopada 1765 roku i zmarłego 20 kwietnia 1853, oraz jego żony Helene Friederike Christine z domu Homann. Poza nim przetrwały kwatery rodzin von Koss i Tominskich, żeliwne ogrodzenia i krzyże, tumby i obramowania grobów, a w połowie lat dziewięćdziesiątych XX wieku urządzono pośrodku cmentarza miejsce pamięci dawnych mieszkańców. Karta cmentarza z 1985 roku wymienia nadto słupy bramne od południa oraz starodrzew — dęby i jesiony; Drzewiecki granicę południową opisuje jako płot z siatki na metalowych słupkach.

Według księgi adresowej majątków rycerskich Pomorza z 1879 roku właścicielem majątku rycerskiego Salino, po niemiecku Saulin, był von Rexin, mieszkający w Woedtke. W 1879 roku Salino liczyło 420,38 hektara, a Salinko, także własność von Rexina, 472,19 hektara; Salinko dzierżawił wtedy von Bülow. Oba majątki wchodziły w skład majoratu Rexinów z siedzibą w Wódtke: w 1905 i 1911 roku majoratem władał Alexander von Rexin, a oba majątki były wydzierżawione.

W 1928 roku majorat należał do niepełnoletniego Willfrieda von Krause, w którego imieniu występowała matka, Gertrud von Krause z domu von Cornberg.

Ludność była niemal w całości ewangelicka. Katolików spis z 2 grudnia 1895 roku przypisuje w samym Salinie i w większości wsi parafii salińskiej do parafii w Lęborku, a w sześciu jednostkach — między innymi w Klein Damerkow i Mersinke — do parafii w Górze (Gohra) w Prusach Zachodnich; Górę wskazuje też dopisek z danych FamilySearch w internetowym wydaniu leksykonu Meyersa. W 1925 roku na 381 mieszkańców 373 należało do Kościoła ewangelickiego; statystyka pomorska z 1932 roku wykazuje w gminie wiejskiej Salino — z Rechcinkiem, Wódką i leśniczówką — 381 osób, w tym 375 wyznania ewangelickiego i sześć katolickiego.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wieś jako siedzibę parafii i podaje 2100 dusz. Pastorem był Georg Hoffmann. Ostatni spis, z 17 maja 1935 roku, dał 325 osób.

Po 1945 roku kościół ewangelicki przejął Kościół rzymskokatolicki; w latach sześćdziesiątych z czterech dzwonów został jeden, a wyposażenie w znacznej części rozproszono. Dawny cmentarz ewangelicki jest dziś nieczynny i objęty ochroną konserwatorską.

Źródła: P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, „General-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche”, z. 2: „Die Provinz Pommern”, Berlin 1879, s. 251; M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej”; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 229; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, s. 260–261; wykaz rejestru zabytków województwa pomorskiego (decyzje z 24 IX 1988, numery A-1255 i A-1256); wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Gniewino; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie), karty z 30 X 1985; „Program opieki nad zabytkami powiatu wejherowskiego na lata 2016–2019”, oprac. J. Barton-Piórkowska, Starostwo Powiatowe w Wejherowie 2015; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1080; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1080; „Pommersches Güter-Adressbuch”, wyd. 2, Stettin 1905, s. 132–133; „Güter-Adressbuch für die Provinz Pommern”, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 140–141; „Landwirtschaftliches Adressbuch der Rittergüter, Güter und Höfe der Provinz Pommern”, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 128; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 113.