Salino — kościół ewangelicki

Salino — po niemiecku Saulin — leżało do 1945 roku w powiecie lęborskim, w prowincji Pomorze. Zachowany kamienny kościół halowy z ceglaną wieżą pochodzi z pierwszej połowy XIX wieku. Jego wyposażenie obejmuje między innymi snycerkę Paula Thiedego z około 1900 roku; Franz Schultz odnotował w 1912 roku snycerki z 1896 roku i kielich, gdańską pracę trybowaną złotnika Franza Grützmachera, zmarłego w 1724 roku.

Po 1945 roku ludność niemiecką wysiedlono, a poewangelicki kościół przejęli katolicy; dziś jest to kościół filialny pod wezwaniem świętego Józefa w parafii w Gniewinie. Przetrwał także cmentarz ewangelicki z lat 1839–1845.

Salino było średniowiecznym ośrodkiem ziemi salińskiej. Ksiądz Jakub Fankidejski, który opisał tę miejscowość pod nazwą Zawolin, podając obok formę niemiecką, pisze, że za czasów książęcych stał tu stary zamek obronny, do którego należał okoliczny obszar ziemi, a kościół patronatu prywatnego istniał od dawna. W 1268 roku proboszczem w Zawolinie był Michał, a Damalewicz umieścił świątynię wśród kościołów parafialnych. L. Quandt odnotował w 1856 roku dokument księcia Warcisława II gdańskiego, w którym świadkiem jest „prepositus Michael de Saulin”, ale nazwę uważał za błąd odpisu zamiast Strelin, bo o prepozyturze w tej wsi nic nie wiadomo.

W 1344 roku wielki mistrz Ludolf König przekazał wieś i parafię szpitalowi w Gdańsku; później o Salino toczył się ponadstuletni spór szpitala z Krokowskimi; w 1513 roku ogłoszono przeciw nim wielką ekskomunikę. Przywilej z 1379 roku dla Woyczecha, nadający mu Salino i Świchowo na prawie chełmińskim, przeznaczył dwa łany haczne na uposażenie parafii w Salinie. W 1409 roku, jak przechowały woskowe tablice lęborskiego sądu ziemskiego, Paweł ze Słajkowa miał dać kościołowi w Salinie cztery funty wosku. Krokowscy ostatecznie wieś zatrzymali i w 1637 roku byli uznawani za patronów kościoła.

Reformację wieś przyjęła około 1528 roku za Krokowskich; Schultz pisze ostrożniej, że kościół miał być luterański od czasów księcia Jana Fryderyka (1569–1600), a może i wcześniej. Świątynia stała się ewangelicka i była siedzibą własnej parafii; katolicy należeli do parafii w Lęborku. Opis Pomorza z 1784 roku zapisał: „kościół saliński został zbudowany przez rzymskich katolików i należał niegdyś do wielkiego szpitala świętej Elżbiety w Gdańsku oraz do diecezji kujawskiej; od czasów panowania księcia Jana Fryderyka pozostaje jednak nieprzerwanie w rękach ewangelicko-luterańskich”.

W 1590 roku ludzie biskupa Hieronima Rozrażewskiego próbowali zająć kościół i byli już w środku, ale odeszli, ostrzeżeni przez zbiegającą się ludność; tutejszy patron nie pozwolił wydać świątyni katolikom. Biskup Rozrażewski raportował o niej jeszcze około 1600 roku.

Kalendarz powiatowy z 1933 roku ogłosił dwa listy z gdańskiego archiwum. W pierwszym, odczytanym przez radę Gdańska 15 maja 1615 roku, Georgius Faelix pisze, że mniej więcej pięć lat wcześniej szlachta powołała go z Lublewa pod Gdańskiem na probostwo w Salinie, lecz szlachta ta od ponad 24 lat spierała się o prawo patronatu z Krokowskimi, właścicielami wsi; Krokowscy raz po raz wymawiali mu urząd, pensji nie dostawał, więc po czterech latach odszedł i prosił Gdańsk o posadę nauczyciela w szkole polskiej. Rada pozwoliła mu prowadzić polską szkołę. Drugi list, wystawiony 9 lutego 1644 roku przez patronów, prowizorów i starszych parafii, prosi o jałmużnę dla pastora Gallusa Lasseniusa: 7 listopada 1643 roku „bezbożny człowiek” podpalił nocą, w czasie burzy, i to już drugi raz, jego dom, tak że pastor z żoną i małymi dziećmi uszedł z ognia w samych koszulach.

W 1643 roku pastorem był tu Gallus Lassänius: w ciągu pięciu lat dwa razy stracił dom w pożarze, który — jak zapisano — podłożyła „bezbożna ręka”, a duchowni synodu janowickiego prosili 18 listopada tego roku gdańskie Ministerium o pomoc dla niego, której Gdańsk chętnie udzielił. W 1658 roku tutejszy duchowny ewangelicki odprawiał nabożeństwo także w sąsiednim Zwartowie. Według Słownika geograficznego do parafii w Salinie należało w 1658 roku dwadzieścia pięć miejscowości, między innymi Zwartowo i Borkowo.

W wykazie ewangelickich domów modlitwy dekanatu lęborskiego, sporządzonym przy wizytacji archidiakona Kazimierza Jugowskiego w latach 1710–1711, Salino figuruje jako parafia. W 1719 roku parafia w Salinie razem z filią w Zwartowie zapisała sześćdziesiąt dziewięć chrztów, osiem osób zaślubionych i szesnastu zmarłych. W 1725 roku pastorem w Salinie został Johann Bobrick, urodzony w Bańskiej Szczawnicy na Węgrzech i ordynowany w Gdańsku 17 września tego roku; później przeszedł do Malborka. Metryki prowadzono od 1738 roku.

W 1784 roku Salino leżało dwie mile na północny wschód od Lęborka, nad jeziorem z dwiema wyspami porośniętymi dębami. Obok dworu z folwarkiem mieszkali pastor i zakrystian, gospodarz i siedmiu zagrodników; był młyn wodny, karczma i kuźnia — razem 15 dymów — a także las dębowy i połów ryb w jeziorze. Do parafii należało ponad 20 wsi szlacheckich i królewska kolonia Sellnow, a trzymali się jej także, jak zaznacza Brüggemann, „die Polnischen Einwohner des adelichen Dorfs Stresow” — polscy mieszkańcy szlacheckiej wsi Strzeszewo. Była to wtedy parafia macierzysta inspekcji charbrowskiej, z wcielonymi wsiami: Woedtke, Dąbrówką (Klein Damerkow), Salinkiem, Świchowem, Zwartowem z kaplicą i kilkoma dalszymi.

Pierwszym pastorem był w XVI wieku — jak zastrzega Müller, prawdopodobnie — Matthias Braskofski, ordynowany w Gnieźnie (🟡 u Schultza: Braskowski); w połowie XVIII wieku urzędował Michael Danovius (Müller notuje go w 1753 roku), potem Samuel Wedecke, wprowadzony 22 marca 1769 roku i urzędujący czterdzieści pięć lat, do śmierci 13 stycznia 1814 roku. Po nim przyszedł Samuel Thomasius, wcześniej rektor szkoły garnizonowej w Grudziądzu.

Parafia obejmowała Świchowo Wielkie i Małe, Salinko, Mierzynko, Dąbrówkę i kilka wsi sąsiednich. Według księgi duchownych Ernsta Müllera z 1912 roku Samuel Thomasius był pastorem w Salinie, po niemiecku Saulin, w latach 1818–1844, a po nim urzędowali: Karl Theodor Schneider (1845–1852), Richard Berg (1852–1863), Bernhard Brenske (1863–1896), Johannes Knieß (1896–1903) i Georg Karl Erich Schwerin (od 1903 roku), który urzędował w Salinie do 1916 roku.

Prasa dopowiada kilka szczegółów o tych duchownych. Pod koniec 1851 roku pastor Schneider z Salina znalazł się wśród licznych kandydatów, którzy zgłosili się na wakującą posadę przy kościele świętego Bartłomieja w Gdańsku. Bernhard Brenske otrzymał w październiku 1896 roku Order Orła Czerwonego IV klasy. Zmarł 29 lipca 1920 roku we Frankfurcie nad Odrą, w wieku dziewięćdziesięciu lat i trzech miesięcy; nekrolog wylicza osiem lat jako rektor i pastor pomocniczy w Wangerin, 32 lata jako pastor oraz królewski inspektor szkolny miejscowy, względnie powiatowy, w Salinie i 23 lata na emeryturze we Frankfurcie. Schwerin przyszedł do Salina w 1903 roku z wikariatu w Słuszewie (Schluschow).

Prasa podaje jego imię jako Georg: w sierpniu 1912 roku pastor i powiatowy inspektor szkolny Georg Schwerin z Salina otrzymał Order Orła Czerwonego IV klasy, a w listopadzie 1916 roku król mianował go dyrektorem Królewskiego Domu Sierot w Królewcu. W grudniu 1916 roku patron, von Krause, majoratsherr dóbr Wódtke i kapitan w stanie spoczynku, ogłosił, że zwolnioną posadę trzeba obsadzić natychmiast; zachwalał nowszą plebanię z ogrodem i ziemią nad jeziorem salińskim, tuż przy lesie, i prosił o zgłoszenia kandydatów „positiver Richtung”, czyli konserwatywnego kierunku teologicznego.

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom X, 1889) w 1885 roku wieś Salino liczyła 140 mieszkańców, wszystkich wyznania ewangelickiego, a dobra rycerskie wraz z folwarkiem Altmühle — 79 ewangelików. W 1879 roku Salino liczyło 420,38 hektara, a Salinko, także własność von Rexina, 472,19 hektara; Salinko dzierżawił wtedy von Bülow. Oba majątki wchodziły w skład majoratu Rexinów z siedzibą w Wódtke: w 1905 i 1911 roku majoratem władał Alexander von Rexin, a oba majątki były wydzierżawione.

Do parafii w Salinie należały także wsie bez własnych kościołów. Spis z 1895 roku wykazał w Borkowie Lęborskim, dawnym Groß Borkow, 129 ewangelików i ani jednego katolika, a w sąsiednim Borkówku — 82 ewangelików i pięciu katolików; tamtejsi katolicy chodzili do Lęborka, a urząd stanu cywilnego mieścił się w Zwartowie. Po ewangelickim Borkowie został rodowy cmentarz von Tesmarów z kaplicą grobową z 1857 roku. Samą parafię w Zwartowie utworzono dopiero w 1902 roku.

W kościele leżała wapienna płyta nagrobna z herbem zmarłego, radcy książąt pomorskich, z datą 1626; reszta napisu była nieczytelna. Mosiężna misa chrzcielna o średnicy 39 centymetrów ma w dnie trybowane Zwiastowanie z napisem ozdobną minuskułą gotycką. Dzwon o średnicy 78 centymetrów, z napisem „NOMEN DOMINI SIT BENEDICTUM”, odlał w Gdańsku w 1728 roku G. Wittwerck. Dębowe rzeźby z 1896 roku — krucyfiks wysoki na 3,5 metra z dwoma żołnierzami, Noc Betlejemską i Grób Pański — wykonał członek miejscowej gminy.

Pastor Hillebrand opisał w kalendarzu z 1928 roku twórcę wyposażenia kościoła, Paula Thiedego (1845–1906), cieślę z Poznania, który jako majster tartaku hrabiego Brockdorff-Ahlefeldta w Chinow sam nauczył się snycerki. W 1897 roku odtworzył połamanego anioła chrzcielnego ze strychu kościoła i zamiast misy dał mu w ręce wierny model kościoła w Salinie ze wstęgą z modlitwą za kościół i jego sług; w 1898 roku ukończył wielką płaskorzeźbę Bożego Narodzenia w prezbiterium, a w 1900 roku swoje główne dzieło — Ukrzyżowanie z dwoma żołnierzami na ołtarzu, podpisane „Paul Thiede anno 1900” — i cztery tablice na numery pieśni.

Na cmentarzu w Salinie pochował syna Christiana (1873–1895), zmarłego w wieku 22 lat studenta architektury: na grobie stoi kolumna z otwartą księgą i napisem „Dors en paix”, a obok rzeźbiona dębowa ławka z napisem „Filius ante patrem” i sceną wskrzeszenia młodzieńca z Nain, na której trumnę niesie się, jak w Salinie było zwyczajem, na marach wysoko na ramionach. W 1927 roku pastorem był tu Hillebrand.

W 1925 roku Salino liczyło 381 mieszkańców, w tym 373 ewangelików. W 1928 roku majorat należał do niepełnoletniego Willfrieda von Krause, w którego imieniu występowała matka, Gertrud von Krause z domu von Cornberg. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 2100 dusz. Patronką, z wyłącznym prawem wyboru, była pani von Krause z Wódtke, a pastorem od 1 października 1931 roku Georg Hoffmann.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Snycerkę Schultz datuje na 1896 rok, Hillebrand — na lata 1897–1900. Według Marka Drzewieckiego kamień węgielny położono 17 czerwca 1838 roku, a kościół poświęcono 16 lutego 1840 roku, podczas gdy rejestr zabytków datuje go na lata 1832–1839.

Źródła: L. Quandt, „Ostpommern, seine Fürsten, fürstlichen Landestheilungen und Distrikte”, „Baltische Studien” AF 16 (1856), s. 143, przyp. 123; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. X, hasło „Sawulino”; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 260–261; H. Lemcke, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Pommern”, cz. III, t. II, z. 5: „Die Kreise Bütow und Lauenburg”, Stettin 1911, s. 302, 304; Parafia rzymskokatolicka św. Józefa Rzemieślnika w Gniewinie — historia; F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 26, 30, 427–429; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, hasło Saulin, s. 260–261; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 346; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1080; „Specification Wie viel in denen Landen Lauenburg und Bütow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719”, Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 459, 502–503; „Heimatkalender für den Kreis Lauenburg i. Pom.”, Lauenburg i. Pom. 1931, s. 76; „Heimatkalender für den Kreis Lauenburg i. Pom.”, Lauenburg i. Pom. 1933, s. 68–70 (Archiwum Państwowe w Gdańsku, zesp. 300,53 nr 90); „Heimatkalender für den Kreis Lauenburg i. Pom.”, Lauenburg i. Pom. 1928, s. 37, 66–68; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1080; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, „General-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche”, z. 2: „Die Provinz Pommern”, Berlin 1879, s. 250–251; „Pommersches Güter-Adressbuch”, wyd. 2, Stettin 1905, s. 132–133; „Güter-Adressbuch für die Provinz Pommern”, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 140–141; „Landwirtschaftliches Adressbuch der Rittergüter, Güter und Höfe der Provinz Pommern”, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 128; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 113; „Ostpreußische Zeitung” (Królewiec), 30 grudnia 1851 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Neueste Nachrichten” (Berlin), 18 października 1896 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Neueste Nachrichten” (Berlin), 5 lipca 1903 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 26 sierpnia 1912 roku, s. 5 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 4 listopada 1916 roku, s. 2 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 27 grudnia 1916 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 8 sierpnia 1920 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).