Sąpolno — cmentarz ewangelicki

Cmentarz w Sąpolnie, po niemiecku Sampohl, po kaszubsku Sãpòlno, w dawnym powiecie człuchowskim. Kościół ewangelicki z lat 1858–1859 rozebrano w 1977 roku; po parafii został cmentarz o powierzchni 1,21 hektara. Obecny kościół parafialny świętego Wawrzyńca, wpisany do rejestru zabytków pod numerem A-1866, pochodzi z lat 1933–1934 i jest budowlą osobną, młodszą o siedemdziesiąt kilka lat od rozebranej świątyni ewangelickiej. Nie ustalono, czy cmentarz przykościelny przy nim to dawne założenie ewangelickie, czy młodsze.

Sąpolno było wsią kościelną z osobnymi dobrami rycerskimi. Należało kolejno do trzech prowincji: do Prus Zachodnich, od 1920 roku do Marchii Granicznej Poznań–Prusy Zachodnie, od 1938 roku do prowincji Pomorze. Kościół stał tu w XIV wieku: w 1326 roku wielki mistrz krzyżacki Werner von Orseln wystawił Mirosławowi i jego braciom dokument lokacyjny na Sąpolno i Konarzyny wraz z prawem patronatu.

W 1617 roku arcybiskup Wawrzyniec Gembicki przyłączył tutejszą świątynię jako filię do Konarzyn; w 1653 roku kościół spłonął, a w 1685 roku dziedzic i patron Piotr Tuchołka wystawił nowy, z muru pruskiego. Według pruskich ksiąg hipotecznych Sąpolno należało do Piotra Tuchołki, a od 1764 roku do Michała Drogosława Skórzewskiego; w wykazie wasali z 1774 roku figuruje wśród dóbr tego 62-letniego generała polskiego w stanie spoczynku.

Sąpolno było siedzibą parafii ewangelickiej dla całej okolicy, łącznie z Przechlewem, które własną parafię uzyskało pod koniec stulecia — według Benedykta Reszki w 1893 roku. Tutejsza gmina, dotąd obsługiwana z Człuchowa, od 1842 roku zabiegała o samodzielny kościół i własną parafię. Reszka datuje powstanie parafii na 1846 rok, początek ksiąg chrztów, ślubów, zgonów i konfirmacji przypada na 1847 rok, a Harnoch pisze, że od 1848 roku nabożeństwa odprawiano w kościele tymczasowym, przerobionym później na mieszkanie nauczyciela. Dla tej tymczasowej świątyni gmina kupiła dzwon za około czterysta talarów, a mniejszy ofiarował major Seyler z Zechlau; małe organy, dar właściciela huty szkła w Neukrug, poświęcono w Niedzielę Palmową 1855 roku.

Nowy kościół — prostokątny, bez przedsionka i bez wieży, z dwoma dzwonami w wolno stojącej dzwonnicy, obrazem ołtarzowym „Pokłon pasterzy” i organami o dwunastu głosach — poświęcono w dwudziestą niedzielę po Trójcy Świętej 1859 roku. Patronat sprawowali wspólnie właściciele ośmiu majątków: Sąpolna, Gemel, Neuhof, Sichtz, Zechlau, Wielkich i Małych Konarzyn oraz Damerau. Pierwszym duchownym w Sąpolnie był pastor Sperling; Harnoch zapisał o nim krótko, że padł ofiarą miejscowych warunków i trudów. J. Heise w inwentarzu zabytków z 1887 roku zalicza tutejszy kościół ewangelicki do murowanych i datuje go na 1859 rok.

Parafia Sąpolno–Pakotulsko liczyła 3245 dusz i miała sześć cmentarzy ewangelickich, a w roku sprawozdawczym odnotowała 130 chrztów, 63 konfirmacje, 29 ślubów, 2200 komunikujących i 61 pogrzebów; nabożeństwa zewnętrzne odprawiano w Przechlewie, Bölzig, Neukrug i Wielkich Konarzynach. W dwudziestowiecznej diecezji człuchowskiej, ewangelickim odpowiedniku poszerzonego dekanatu, Sąpolno pozostało jedną z trzynastu parafii.

Berliński „Reichsbote” pisał w czerwcu 1908 roku, że Sąpolno ma od 1892 roku zakład dla konfirmantów (Konfirmandenanstalt), jeden z tych, które przyjmowały na sześć do dziesięciu tygodni dzieci pozbawione dostatecznej nauki religii, uczyły je codziennie i zarazem żywiły. Według berlińskiej „Deutsche Tageszeitung” z marca 1902 roku działał tu pod kierunkiem pastora Endemanna ewangelicki dom sierot i konfirmantów.

W 1901 roku pastor szukał przez ogłoszenie prasowe kandydata teologii do pomocy w nauce konfirmacyjnej. Zgłosił się młody człowiek, który przedstawił świadectwo zdanego pierwszego egzaminu teologicznego i przez mniej więcej trzy tygodnie uczył konfirmantów oraz religii w sierocińcu. Gdy jego dokumenty wojskowe trafiły do naczelnika okręgu urzędowego w Sąpolnie, wyszło na jaw, że był czeladnikiem krawieckim, a świadectwo sfałszował; zwolniono go, a gdy przed odejściem wyłudził 500 marek, ujęto go w drodze do Chojnic. W czerwcu 1918 roku król mianował pastora Endemanna superintendentem, a Naczelna Rada Kościelna powierzyła mu kierownictwo diecezji człuchowskiej.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej notował w Sampohl 45 domów mieszkalnych i 508 mieszkańców, w tym 178 ewangelików, 328 katolików i dwie osoby innych wyznań. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii Prechlau; miejscowość miała własny okręg szkolny. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku ujmuje wieś i dobra jako dwie odrębne jednostki. We wsi na 336 mieszkańców przypadało 231 katolików i 105 ewangelików; było tu 36 domów i 60 gospodarstw domowych, a areał wynosił 528 hektarów. W dobrach rycerskich, liczących 212 osób w 18 domach i 35 gospodarstwach na 848 hektarach, większość mieli ewangelicy: 108 wobec 104 katolików. Katolicy należeli do parafii w Konarzynach, oddalonej o trzy i pół kilometra, a we wsi działała szkoła symultanna, wspólna dla dzieci obu wyznań — Harnoch odnotowuje to osobnym dopiskiem przy nazwie miejscowości.

Ćwierć wieku później, w spisie z 1 grudnia 1910 roku, gmina wiejska Sąpolno liczyła 315 mieszkańców, w tym 70 ewangelików, a obwód dworski — 314, w tym 186 ewangelików; w 2007 roku mieszkało tu 707 osób.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów, zgonów i konfirmacji od 1847 roku oraz wykaz komunikantów od 1884 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St Konf 1847 — K 1884 —. Dupl. A.-G. Schlochau: Tf Tr St 1848 — 74”.

Karta cmentarza z 30 września 1992 roku ocenia jego stan słowami: „nagrobki usunięte, drzewostan w pełnym rozwoju”. Cmentarz leżał wtedy w północno-wschodniej części wsi przy szosie z Konarzyn, na równym terenie sąsiadującym z polami, zagrodami i placem zabaw; z dawnego wyposażenia pozostały słupy bramy z drugiej połowy dziewiętnastego wieku oraz fundamenty rozebranego kościoła. Granice założenia były czytelne, a teren porastał zwarty starodrzew — trzydzieści jeden lip, trzydzieści cztery świerki, dwadzieścia pięć dębów i cztery klony, wszystkie w dobrym stanie zdrowotnym.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. W niektórych źródłach jako rok powstania parafii w Przechlewie podawany jest 1889 — rok początku przechlewskiej księgi konfirmacji i urzędowania pierwszego zarządcy tamtejszej parafii, pastora Paula Hartwiga. Według urzędowego podręcznika z 1868 roku katolicy należeli do parafii Prechlau, w innym ujęciu — do parafii w Konarzynach.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 70 ewangelików i 186 w obszarze dworskim, a w całej tutejszej parafii 1654 dusze.

Źródła: M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 14, nr 213 i 215; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 503–504; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; B. Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, Borowy Młyn — Rumia 2008, s. 25–26, 28 i 77; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), powiat Schlochau, s. 54–55, poz. 74, i s. 56–57, poz. 134; karta cmentarza w Sąpolnie, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 360 (s. 15), nr 1363 (s. 130); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 142–143; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82; „Der Reichsbote” (Berlin), 2 listopada 1901 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutsche Tageszeitung” (Berlin), 13 marca 1902 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 28 czerwca 1908 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Tag” (Berlin), 6 czerwca 1918 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).